اخلاق وحیانی

اخلاق وحیانی

رابطه دوسویه معرفت و اخلاق وحیانی: تحلیلی از منظر عقلانیت دینی و اندیشه‌های آیت‌الله جوادی آملی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه حقوق، واحد کرمانشاه، دانشگاه آزاد اسلامی، کرمانشاه ، ایران.
10.22034/re.2026.564706.2140
چکیده
تبیین ماهیت رابطه میان «هست‌ها»ی معرفتی و «بایدها»ی اخلاقی، با ورود عنصر «وحی»، ابعاد پیچیده‌تری می‌یابد. با وجود تمرکز پژوهش‌ها بر تأثیر یک‌سویه معرفت بر اخلاق، این خلأ وجود دارد که در منظومه فکری آیت‌الله جوادی آملی، معرفت‌شناسی و اخلاق وحیانی چگونه رابطه‌ای دوسویه و ارتقابخش برقرار می‌کنند و این تعامل تحت پارادایم «عقلانیت دینی» چه سازوکاری دارد؟ بر این اساس، هدف اصلی، صورت‌بندی الگوی این تعامل دوسویه است. برای نیل به این هدف، با اتخاذ روش تحلیل محتوای کیفی و استدلال منطقی، آثار محوری آیت‌الله جوادی آملی، مورد واکاوی قرار گرفته تا ارتباط نظام‌مند میان مفاهیم کلیدی همچون «عقل و وحی»، «طهارت نفس» و «معرفت شهودی» در چارچوب نظریه «عقلانیت دینی» تبیین شود. یافته‌ها نشان می‌دهد که این رابطه، یک چرخه «دوسویه، اندام‌وار و تعالی‌بخش» است: ۱. معرفت اولیه (عقل، فطرت، وحی) عمل؛ ۲. عمل + تقوا طهارت نفس (رفع موانع، شرط لازم) + افاضه فرقان الهی (شهود قلبی، شرط کافی)؛ ۳. معرفت تعالی‌یافته عمل عالی‌تر. التزام به فضائل و تهذیب نفس، به‌مثابه شرطی معرفت‌شناختی، موانع ادراک (رذائل) را مرتفع ساخته و ظرفیت فاعل شناسا را برای نیل به مراتب عالی‌تر معرفت، همچون «فرقان» و «شهود قلبی»، ارتقا می‌بخشد. این معرفت تعالی‌یافته نیز به نوبه خود، به سطحی عالی‌تر از عمل اخلاقی می‌انجامد. این چرخه پویا در بستر پارادایم «عقلانیت دینی» معنا می‌یابد که در آن، عقل در طول وحی عمل کرده و وحی، نقش شارح، متمم و مهیمن بر عقل را ایفا می‌کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Reciprocal Relationship between Knowledge and Revealed Ethics: An Analysis from the Perspective of Religious Rationality and the Thought of Ayatollah Javadi Amoli

نویسنده English

Hassan Husseini
Assistant Professor, Department of Law, Kermanshah Branch, Islamic Azad University, Kermanshah, Iran.
چکیده English

Elucidating the nature of the relationship between epistemological "is-statements" and ethical "ought-statements" gains added complexity with the introduction of revelation. Despite scholarly emphasis on the unilateral influence of knowledge on ethics, a notable gap persists in understanding how, within Ayatollah Javadi Amoli’s intellectual framework, epistemology and revealed ethics establish a reciprocal and elevating relationship, and what mechanism underpins this interaction within the paradigm of "religious rationality." Accordingly, the primary objective is to formulate a model of this reciprocal interaction. Employing qualitative content analysis and logical reasoning, key works of Ayatollah Javadi Amoli were scrutinized to explicate the systematic interplay among core concepts such as "reason and revelation," "purification of the soul," and "intuitive knowledge" within his theory of religious rationality. Findings reveal this relationship as a "reciprocal, organic, and ascending cycle": 1. Initial knowledge (from reason, innate disposition, revelation) → action; 2. Action + piety → soul purification (barrier removal, necessary condition) + divine bestowal of discernment (intuitive insight, sufficient condition); 3. Elevated knowledge → superior action. Commitment to virtues and soul purification, as an epistemological prerequisite, eliminates perceptual obstacles (vices) and enhances the knowing agent's capacity for higher epistemic levels, such as "discernment" (furqān) and "intuitive knowledge." This elevated knowledge, in turn, yields superior ethical conduct. This dynamic cycle is embedded in the paradigm of religious rationality, wherein reason operates in alignment with revelation, while revelation serves as its expositor, complement, and overseer.

کلیدواژه‌ها English

Revealed Ethics
Epistemology
Ayatollah Javadi Amoli
Religious Rationality
Purification of the Soul
Intuitive Knowledge
قرآن کریم.
ابن سینا، الحسین بن عبدالله. (۱۴۰۴ق). الإشارات والتنبیهات (مع شرح نصیر الدین الطوسی). قم: دفتر نشر الکتاب.
ابوالقاسم زاده، مجید. (۱۳۹۸). مبناگرایی در اخلاق از دیدگاه آیت الله جوادی آملی. اخلاق وحیانی، ۹(۲)، ۵-۲۶.
پارسانیا، حمید. (۱۳۹۲). عقلانیت و معرفت در حکمت متعالیه. ذهن، (۵۴)، ۵-۲۸.
الجوادی الآملی، عبدالله. (۱۴۲۷ق). الرحیق المختوم: شرح الحکمة المتعالیة (المجلد الأول). قم: دار الإسراء للنشر.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۷). منزلت عقل در هندسه معرفت دینی. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۹). دین‌شناسی. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۹۱). تسنیم: تفسیر قرآن کریم (جلد ۱). قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۹۴). مبادی اخلاق در قرآن. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۹۵). معرفت‌شناسی در قرآن. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۹۶). رحیق مختوم: شرح حکمت متعالیه (جلد ۲). قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۹۷). شریعت در آینه معرفت. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۹۹). فطرت در قرآن. قم: مرکز نشر اسراء.
خسروپناه، عبدالحسین. (۱۳۹۰). رابطه دین و اخلاق در قرآن. اخلاق وحیانی، ۱(۱)، ۲۹-۵۲.
سبحانی، جعفر. (۱۳۸۵). حسن و قبح عقلی یا شرعی؟. کلام اسلامی، (۵۹)، ۷-۳۴.
سلاطین، مصطفی.، و جوادی، محسن. (۱۳۹۰). گزارش و تحلیل دیدگاه آیت الله جوادی آملی در باره نسبی گرایی اخلاقی. اخلاق وحیانی، ۱(۱)، ۷۳-۱۰۰.
شریفی، احمدحسین. (۱۳۹۴). ویژگی های موضوع علم اخلاق و دلالت های روش شناختی آن. اخلاق وحیانی، ۵(۱)، ۴۷-۶۶.
صالحی ساداتی، سید علی.، و جوادی، محسن. (۱۳۹۷). فلسفه اخلاق استاد جوادی آملی. اخلاق وحیانی، ۸(۱)، ۴۷-۶۸.
الطباطبائی، السید محمد حسین. (۱۴۱۸ق). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۷۴). اصول فلسفه و روش رئالیسم (با شرح مرتضی مطهری، جلد ۲). تهران: انتشارات صدرا.
علی زمانی، امیرعباس. (۱۳۹۵). بررسی و نقد مبانی معرفت‌شناختی اخلاق از دیدگاه علامه طباطبایی و آیت‌الله جوادی آملی. پژوهشنامه فلسفه دین، ۱۴(۲)، ۱۲۱-۱۴۴.
غلامرضائی، جواد.، و سلطانی، سیده زینب. (۱۴۰۲). رابطه عقل با احکام اخلاقی دین با تاکید بر دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی. اخلاق وحیانی، ۱۳(۳)، ۵-۳۲.
محمدی منفرد، بهروز.، و شاه منصوری، رضا. (۱۴۰۲). شناخت فطری اخلاق با تاکید بر دیدگاه علامه جوادی آملی. اخلاق وحیانی، ۱۳(۳)، ۶۳-۹۲.
مصباح یزدی، محمدتقی. (۱۳۹۳). فلسفه اخلاق. قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مصباحی جمشید، پرستو. (۱۳۹۸). بررسی امکان تربیت دینی بر مبنای نظریه عقلانیت وحیانی با تکیه بر نظریات علامه جوادی آملی. اخلاق وحیانی، ۹(۱)، ۵-۳۸.
مطهری، مرتضی. (۱۳۹۰). فلسفه اخلاق. تهران: انتشارات صدرا.
المظفر، محمد رضا. (۱۴۳۰ق). أصول الفقه. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
نصری، عبدالله. (۱۳۹۲). فلسفه آفرینش. تهران: انتشارات کانون اندیشه جوان.
یزدانی، عباس. (۱۳۹۹). مبانی معرفت‌شناختی اخلاق در اندیشه علامه جوادی آملی [رساله دکتری، دانشگاه قم]. تهران: گنجینه علمی ایرانداک.
Adams, R. M. (1999). Finite and infinite goods: A framework for ethics. New York: Oxford University Press.
Audi, R. (2005). The good in the right: A theory of intuition and intrinsic value. Princeton: Princeton University Press.
Chittick, W. C. (1989). The Sufi path of knowledge: Ibn al-Arabi's metaphysics of imagination. Albany: State University of New York Press.
Fakhry, M. (2002). Ethical theories in Islam (2nd ed.). Leiden: E.J. Brill.
Hourani, G. F. (1985). Reason and tradition in Islamic ethics. Cambridge: Cambridge University Press.
Plantinga, A. (2000). Warranted Christian belief. New York: Oxford University Press.
Rahman, F. (1982). Islam and modernity: Transformation of an intellectual tradition. Chicago: University of Chicago Press.