راه‌کارهای کشف سور حقیقی قضایای اخلاقی در قرآن و حدیث

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی قم

چکیده

برخی قضایای عام یا مطلق اخلاقی در منابع دین، علی‌رغم ظاهر کلی، ازحیث سور اجمال دارند؛ حتی در مواردی یقین داریم گزاره‌ای کلی نیست؛ درحالی‌که ظاهراً به‌صورت مطلق یا کلی آمده است. این موضوع ما را به سایر گزاره‌ها هم مشکوک می‌کند. در این پژوهش برای کشف سور حقیقی این گزاره‌ها علاوه‌بر مراجعه به تفاسیر قرآن کریم و شروح روایی، از تحلیل عقلی و منطقی و کشف دلالت‌های عرفی بهره گرفته و چند احتمال را کشف کرده‌ایم: 1) جزئی دانستن این قضایا. این احتمال علاوه‌براینکه خلاف ظاهر است، فقط مربوط به جایی است که سور قضیه ذکر نشده و قضیه مهمله باشد و در جاهایی که سور کلی صریح دارد، جاری نیست؛ 2) انصراف به فرد اکمل. این احتمال نیز منوط به پذیرش قاعدۀ انصراف است؛ 3) بیان اقتضا نه علیت تامه؛ یعنی در نگاه نخست، این گزاره‌ها را از مقولۀ تکالیف بدانیم و کلیت آن‌ها به‌اقتضای طبعشان باشد، نه در همۀ موارد؛ 4) ابتلا به تخصیص پس از قبول ظهور عرفی این متون در عموم یا اطلاق؛ 5) حمل بر مراتب تشکیکی معنا. احتمال‌های سوم، چهارم و پنجم را می‌توان با یکدیگر جمع کرد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Ambiguity in the Quantifiers of the Ethical Propositions in Quran and Hadiths

نویسنده [English]

  • mohammad alemzadeh noori
استادیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی قم
چکیده [English]

Some of the universal and absolute ethical propositions in the religious sources, despite their universal appearance, have quantifiers with limited scopes. Even there are instances where we know it for certain that the proposition is not universal, but it is apparently absolute or universal. This issue makes us suspicious even about the universality and particularity of other propositions. In the present study, for finding out the real quantifier of these kinds of propositions, we consult the interpretations of Quran and Hadith commentaries, as well as using philosophical and logical analyses. The results show a few possibilities: (1) the propositions are particular, which is against the appearance of the propositions and can be only applied when the proposition has no quantifier, but when there is a quantifier, this possibility is not applicable; (2) relinquishment to the most perfect person, which is dependent on the acceptance of the “relinquishment rule”; (3) the propositions being the expressions of the requirement not the total cause, i.e. considering these propositions in the category of duties, and their universality being due to their nature, not for all cases; (4) particularity after the acceptance of the conventional appearance of these text in absolute or universal forms; (5) predicating on the polarized levels of meaning. The third, fourth and fifth possibilities can be merged. When we know that universal or absolute propositions in religious texts are not always universal and that they may have been restricted or particularized or predicated on different levels of meaning or they are only expressing the requirements and the requirements may have been vanished, our interpretations of religious ethical texts become more accurate and the claims for universality go away. The universal appearance may be due to rhetorical objectives and for recommendation and warning about a certain issue. Even in the cases that the universal quantifiers are explicitly present, we consider the possibility that there can be a rhetorical objective and the correspondent meaning is not intended. Taking the rhetorical intentions into attention may make us free form dogmatic interpretations and claims for universality.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Ethics
  • Islamic ethics
  • Ethical Proposition
  • Universal and Absolute Propositions
  • Quantifier
  • Universality and Absoluteness
  • Ethical Inference
  • Polarized Levels

قرآن کریم.

نهج‌البلاغه.

اراکی، محمدعلی (1415ق)؛ أصول الفقه؛ قم: موسسه در راه حق.

ایروانی، باقر(2007م )؛ الحلقة الثالثة فی اسلوبها الثانى؛ تهران: قلم.

پالمر، مایکل (1385)؛ مسائل اخلاقی؛ ترجمه علی‌رضا آل‌بویه، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.

تمیمی آمدی، عبد الواحد بن محمد (1366ش)؛ تصنیف غرر الحکم و درر الکلم؛ قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.

حرانی، حسن بن شعبه(1404 ق)؛ تحف العقول، قم: انتشارات جامعۀ مدرسین.

حسینی میلانی، سیدعلی (1428ق)؛ تحقیق الأصول؛ قم: الحقایق.

صدر، سید محمدباقر (1417ق)؛ بحوث فی علم الأصول؛ تقریرات حسن عبدالساتر، بیروت: الدار الاسلامیه.

صدوق، محمد بن على بن الحسین (1385ش)؛ علل الشرایع؛ قم: کتاب‌فروشى داورى‏.

صدوق، محمد بن علی بن الحسین (1403ق)؛ الخصال؛ قم: انتشارات جامعۀ مدرسین.

صدوق، محمد بن علی بن الحسین (بی‌تا)؛ عیون اخبار الرضا7؛ تهران: انتشارات علمیۀ اسلامیه.

عالم زاده نوری، محمد(1396)؛ ماهیت تشکیکی مفاهیم اخلاقی و نقش آن در تفسیرگزاره های اخلاقی، فصلنامه علمی پژوهشی ذهن؛ شماره 69، ص 125 -158.

عینی، بدرالدین(1421ق)؛ عمدة القاری شرح صحیح البخاری؛ تصحیح عبدالله محمود محمد عمر؛ بیروت: دارالکتب العلمیة.

فرانکنا، ویلیام کی (1383)؛ فلسفه اخلاق؛ ترجمه هادی صادقی، قم: کتاب طه.

فیاض حسین عاملی، حسن محمد (1428ق)؛ شرح الحلقة الثالثة، بیروت: شرکه المصطفی.

قمی، علی بن ابراهیم (1404ق)؛ تفسیر القمی؛ تحقیق سید طیب موسوی جزائری؛ قم: دار الکتاب.

کجوری شیرازی،‌ محمدمهدی (1380ق )؛ الاجتهاد و التقلید؛ قم: نهاوندی.

کلینی، محمد بن یعقوب (1365ش )؛ الکافی؛ تحقیق و تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی؛ تهران: انتشارات اسلامیه.

مازندرانى، محمدصالح بن احمد (1382ق )؛ شرح الکافی؛ تحقیق و تصحیح ابوالحسن‏ شعرانى؛ تهران: المکتبة الإسلامیة‏.

ناصر مکارم شیرازی (1428ق )؛ انوار الأصول؛ قم: مدرسه الامام علی بن ابی طالب.

یزدی، مولی عبد الله بن شهاب الدین الحسین (1412ق )؛ الحاشیة علی تهذیب المنطق‏؛ قم: موسسة النشر الاسلامی.