اخلاق وحیانی

اخلاق وحیانی

بررسی تطبیقی فطری بودن اخلاقیات از دیدگاه شهید مطهری با نظرات آیت الله جوادی آملی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی کارشناسی ارشد رشته روانشناسی مثبت گرا، دانشکده هدی، جامعه الزهرا، قم، ایران.
2 استادیار گروه اخلاق اسلامی دانشکده معارف و اندیشه اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
3 دانشجوی دکتری گروه اخلاق اسلامی دانشکده معارف و اندیشه اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
چکیده
این مقاله به بررسی تطبیقی دیدگاه‌های شهید مطهری و آیت‌الله جوادی آملی، درباره «اخلاق فطری» می‌پردازد. هر دو محقق، با اتکا به قرآن کریم و در تقابل با نسبی‌گرایی اخلاقی، اخلاق را ریشه‌دار در فطرت الهی و تغییرناپذیر انسان می‌دانند. اشتراک بنیادین آنان، طرد نظریه «حسن و قبح عقلی» به عنوان میراث فلسفه یونان و تأکید بر جهان‌شمولی گزاره‌های اخلاقی است. با این حال، در تبیین سازوکار و مبانی معرفت‌شناختی فطرت اخلاقی تمایزات ظریفی دارند.

شهید مطهری با نگاهی جامع‌نگر و عمل‌گرا، اخلاق را امتداد «حقیقت عبودیت» و مبتنی بر «گرایش‌های فطری» ذاتی مانند حقیقت‌جویی، زیبایی‌طلبی و کرامت نفس می‌داند. از دیدگاه وی، وجدان اخلاقی پیش از استدلال‌های عقلی در انسان فعال است و اخلاق با «خودآگاهی عملی» و کارکرد اجتماعی آن پیوند می‌خورد. او با تشبیه انزجار از دروغ به حس گرسنگی، اخلاق را به زیست‌جهان انسانی پیوند می‌زند.

در مقابل، آیت‌الله جوادی آملی محور را بر «تجرد نفس» و «سلوک شهودی» می‌گذارد. از نگاه ایشان، فعل اخلاقی تنها در پرتو «ادراک حضوری» محقق می‌شود که موجب زدودن حجاب‌های ظلمانی و تعالی روح به سوی «کمال تجرّدی» می‌گردد. در این دیدگاه، شناخت اخلاقی بیشتر یک مکاشفه باطنی است تا یک فرآیند استدلالی.

در نهایت این دو دیدگاه نه در تقابل، بلکه به عنوان دو رویه مکمل یک حقیقت واحد هستند. رویکرد شهید مطهری با تمرکز بر «کارکرد اجتماعی اخلاق» و نگاه آیت الله جوادی آملی با محوریت «غایت‌شناسی وجودی»، جامعیت نظریه فطرت در اسلام را آشکار می‌سازد و الگویی بی بدیل در برابر نظام‌های اخلاقی سکولار ارائه می‌دهد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

A Comparative Study of the Innate Nature of Ethics from Martyr Motahhari’s Perspective and the Views of Ayatollah Javadi Amoli

نویسندگان English

Zahra Khodadadi Saryazdi 1
behrouz mohammadimonfared 2
saeed rahbari shemirani 3
1 , Master's student in Positive Psychology, Hoda Faculty, Al-Zahra University, Qom, Iran.
2 . Assistant Professor, Department of Islamic Ethics, Faculty of Islamic Studies and Thought, University of Tehran
3 . PhD Candidate, Department of Islamic Ethics, Faculty of Islamic Studies and Theology, University of Tehran,
چکیده English

This article presents a comparative analysis of the perspectives of Shahid Morteza Motahhari and Ayatollah Abdullah Javadi Amoli on "innate ethics." Both scholars, grounding their views in the Quran and opposing ethical relativism, argue that morality is rooted in humanity's unchangeable divine nature . Their fundamental agreement lies in rejecting the Hellenistic-derived theory of "rational good and evil," emphasizing instead the universality of ethical propositions. However, subtle distinctions exist in their epistemological explanations of this ethical innate disposition.

Shahid Motahhari adopts a holistic, pragmatic view, considering ethics an extension of "the truth of servitude to God" and based on inherent "innate inclinations" like truth-seeking, beauty-seeking, and self-dignity. For him, the moral conscience is active prior to rational deliberation, linking ethics to "practical self-awareness" and its social function. By comparing the aversion to lying to hunger, he anchors ethics in the human lifeworld.

In contrast, Ayatollah Javadi Amoli centers his framework on the "immateriality of the soul" and "intuitive spiritual wayfaring." He posits that ethical action is realized only through "presential knowledge," which removes dark veils and elevates the soul toward "immaterial perfection." Here, ethical cognition is more an inner revelation than a discursive process.

Ultimately, these perspectives are complementary facets of a single truth. Motahhari's focus on the "social function of ethics" and Javadi Amoli's emphasis on "existential teleology" together reveal the comprehensiveness of the Islamic theory of fitrah, presenting a unique paradigm against secular ethical systems.

کلیدواژه‌ها English

Fitrah
Ethics
Innate Ethics
Motahhari
Javadi Amoli
  • قرآن کریم
  • نهج البلاغه (۱۳۹۰). ترجمه محمد دشتی. تهران: انتشارات جلوه کمال.
  • جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۷). مبادی اخلاق در قرآن. قم: انتشارات اسراء.
  • جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۸). تفسیر تسنیم. قم: مرکز نشر اسراء، چاپ هشتم.
  • جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۴). فطرت در قرآن. قم: انتشارات اسراء.
  • راغب اصفهانی، حسین بن محمد (۱۴۱۲ق). مفردات ألفاظ القرآن. بیروت: دارالقلم.
  • عیاشی، محمدبن مسعود (۱۳۸۰ق). کتاب التفسیر. تحقیق: هاشم رسولی محلاتی. تهران: چاپخانه علمیه.
  • مطهری، مرتضی (۱۳۶۹). فطرت. تهران: صدرا.
  • مطهری، مرتضی (۱۳۷۴). فلسفه اخلاق، ج چهاردهم. تهران: انتشارات صدرا.
  • مطهری، مرتضی (۱۳۸۵). حکمت‌ها و اندرزها، جلد دوم. تهران: انتشارات صدرا.
  • مطهری، مرتضی (۱۳۷۵). وحی و نبوت. تهران: صدرا.
  • مطهری، مرتضی (۱۳۷۵). انسان و ایمان. تهران: صدرا.
  • مطهری، مرتضی (۱۳۹۲). مجموعه آثار، جلد 2و3و22. تهران: صدرا.
  • مطهری، مرتضی (۱۳۹۸). فطرت در قرآن. تهران: صدرا.
  • مطهری، مرتضی (۱۳۹۸). فطرت و تربیت. تهران: صدرا.
  • مطهری، مرتضی (۱۳۹۱). یادداشت‌ها. تهران: صدرا.