اخلاق وحیانی

اخلاق وحیانی

تحلیل پدیدارشناسانه زیست عاریتی در اندیشۀ مولوی با رویکرد اخلاقی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمدرضا موحدی 1
عزیزالله مولوی وردنجانی 2
1 دانشیار گروه زبان وادبیات فارسی. دانشکده ادبیات و علوم انسانی. دانشگاه قم. قم. ایران.
2 استادیار گروه فقه و حقوق دانشگاه شهرکرد.شهرکرد.ایران.
10.22034/re.2026.549706.2117
چکیده
یکی از دغدغه‌های بنیادین انسان معاصر، دستیابی به زندگی اخلاق‌مدار و اصیل است. در روزگار ما، زیست عاریتی ــ یعنی زیستی که به جای شهود درونی و تشخیص عقلانی–اخلاقی، بر اساس ارزش‌گذاری و داوری دیگران شکل می‌گیرد ــ ریشۀ بسیاری از بحران‌های معنوی و اخلاقی به شمار می‌آید. این پژوهش با رویکرد توصیفی–تحلیلی و الهام از پدیدارشناسی، به بررسی جلوه‌های زیست عاریتی در مثنوی و کلیات شمس می پردازد. از منظر مولوی، چنین زیستی انسان را به «بردگی پنهان» می‌کشاند؛ زیرا فرد به جای پیروی از حقیقت و وجدان بیدار، اسیر پسند و ناپسند دیگران می‌شود و از یاد خدا و مسئولیت اخلاقی خویش غافل می‌گردد. مولوی با نقد این وضعیت، رهایی از خودباختگی، محبوبیت‌خواهی، تقلید کورکورانه و اصالت‌بخشی به عقل ابزاری را شرط بازگشت به زندگی اصیل می‌داند. راهکار اخلاقی او، پرورش اندیشۀ نقادانه، مراقبۀ قلبی، و اتصال به سرچشمۀ عشق الهی است تا انسان بتواند انتخاب‌هایی آگاهانه، آزاد و متعهدانه داشته باشد. این مقاله نشان می‌دهد که آموزه‌های مولوی، نه‌تنها ناظر به اصلاح فردی است، بلکه می تواند راهنمایی برای سامان‌دهی زیست اخلاقی در سطح جامعه نیز باشد.
کلیدواژه‌ها
زیست عاریتی
اخلاق
خودباختگی
مولوی
بازگشت به خویشتن
مثنوی

موضوعات

عنوان مقاله English

A Phenomenological Analysis of Borrowed Existence in Rumi’s Thought with an Ethical Approach

نویسندگان English

Mohammadreza Movahedi 1
Azizollah Molavi Vardanjani 2
1 Associate Professor, Department of Persian Language and Literature. Faculty of Literature and Humanities. University of Qom. Qom. Iran.
2 . Azizollah Molavi Vardanjani Assistant Professor of Islamic Jurisprudence and Law Shahrekord University, Shahrekord, Iran
چکیده English

One of the fundamental concerns of modern humanity is the pursuit of an authentic, ethically grounded life. In contemporary society, borrowed existence—a mode of life shaped not by inner intuition and rational–moral discernment but by the judgments and evaluations of others—constitutes the root of many spiritual and ethical crises. This study, employing a descriptive–analytical method inspired by phenomenology, examines the manifestations of borrowed existence in Rumi’s Mathnawi and Divan-e Shams. From Rumi’s perspective, such a way of life leads to a form of “hidden slavery,” in which individuals, instead of following truth and an awakened conscience, become captive to the approval and disapproval of others, thereby neglecting God and their moral responsibility. Critiquing this condition, Rumi regards liberation from self-alienation, popularity-seeking, blind imitation, and the instrumentalization of reason as prerequisites for returning to authentic existence. His ethical prescription emphasizes cultivating critical thinking, engaging in spiritual mindfulness, and connecting with the source of divine love, enabling individuals to make conscious, free, and responsible choices. The article concludes that Rumi’s teachings not only aim at personal moral reform but also provide guidance for fostering an ethically sound communal life.

کلیدواژه‌ها English

borrowed existence
ethics
self-alienation
Rumi
return to the self
Mathnawi
آرون، ریمون،(1352) مراحل اساسی اندیشه در جامعه شناسی. ترجمه باقر پرهام، تهران: انتشارات انقلاب اسلامی.
الیس، آلبرت، (1394)،راهنمای رفتاردرمانی عقلانی–هیجانی، ترجمه علی صاحبی ، تهران: نشر دانژه.
امیراحمدی، حمید (۱۳۹۵). مبانی اگزیستانسیالیسم و تأثیر آن در تربیت، تهران: سمت.
انقروی، رسوخ الدین اسماعیل،(1348) شرح کبیر انقروی بر مثنوی. ترجمه عصمت ستارزاده، تهران:چاپخانهی ارژنگ.
پورنامداریان، تقی(1392). در سایه ی آفتاب (ساختار شکنی در شعر مولوی)، انتشارات سخن.
جوادی آملی ،عبدالله(1389).انتظار بشر از دین،قم،اسراء
دریابندری، نجف(بی تا). درد بیخویشتنی. تهران، پرواز.
زرین‌کوب، عبدالحسین (۱۳۷۸). سرّ نی. تهران: سخن.
زمانی،کریم(1381). شرح جامع مثنوی، تهران، اطلاعات.
سارتر، ژان پل (۱۳۸۷). هستی و نیستی، ترجمه قاسم صنعوی، تهران: نشر نی.
سارتر، ژان پل(1380). اگزیستانسیالیسم و اصالت بشر. ترجمه مصطفی رحیمی، تهران: انتشارات نیلوفر.
سارتر، ژان پل(1387). هستی و نیستی، ترجمه حسن‌قاضی مرادی، تهران: نشر مرکز.
ساروخانی، باقر(1375). درآمدی بر دایرة المعارف علوم اجتماعی، تهران:کیهان.
سبزواری، هادی بن مهدی(بی تا). شرح مثنوی موسوم به شرح اسرار، تصحیح مصطفی بروجردی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد.
سروش، عبدالکریم (۱۳۸۱). فربه‌تر از ایدئولوژی. تهران: صراط.
سیلور استاین،کارول بارت(1402)نفرین شده.ترجمه عادله مخبری با مقدمه مصطفی ملکیان،تهران:نشر شور.
شلر، ماکس(۱۳۷۳).مسائل جامعه‌شناسی معرفت، ترجمه محمود کتابی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
فروزانفر، بدیع‌الزمان(1382). شرح احوال، افکار و آثار مولانا جلال‌الدین محمد، تهران: امیرکبیر.
قراملکی،فرامرزوعلی اکبر ناسخیان(1395)قدرت انگاره.قم:نشر مجنون.
کرسول، رابرت(1386). فلسفه‌های تربیتی، ترجمه غلامرضا متقی‌فر، تهران: انتشارات سمت.
کلینی، محمد بن یعقوب (۱۳۶۳). اصول کافی. تهران: دارالکتب الاسلامیة.
لیهی، رابرت ال(۱۳۹۰) راهنمای جامع درمان شناختی–رفتاری، ترجمه مهرداد فیروزبخت، تهران: انتشارات ارجمند.
مارکوزه؛هربرت.(1362)انسان تک ساحتی:ترجمه محسن مؤیدی،ج 3،تهران،نشر نی
مانهایم، کارل(۱۳۹۲). ایدئولوژی و اتوپیا: درآمدی بر جامعه‌شناسی معرفت، ترجمه محسن ثلاثی، چاپ پنجم، تهران: نشر ثالث.
ماهینی، انسیه و دیگران، (1393)«خودفراموشی در بستر ازخودبیگانگی برا تکیه بر دیدگاه مولوی»، فصلنامه پژوهش نامه اخلاق، شماره (23)صص( 53-78)
مقالات
مک‌کی، متیو(1385) ارزشمندی و عزت نفس، ترجمه سید حمید پورشریفی، تهران: انتشارات دانژه.
ملکیان، مصطفی (۱۳۸8). راهی به رهایی: جستارهایی در باب عقلانیت و معنویت،تهران:نشر نگاه معاصر.
 ملکیان، مصطفی ؛«زندگی اصیل و مطالبه دلیل»:پژوهشنامه متین.تابستان و پاییز 1381 ، شماره 15 و 16 (35)صص(263-229)
ملکیان، مصطفی ؛زیستن در عاریت «زندگی اصیل و زندگی روزمره از دیدگاه هایدگر»:شعرتابستان 1388 ، شماره 66  (3) صص( 14 - 16 )
ملکیان، مصطفی، (1383).«بحران معنوی»، سخنرانی در کانون توتم اندیشه اصفهان، ویراسته حسین جلیلی و شراره لامعی، سایی صدانت و وبلاگ معنوی و عقلانیت
ملکیان، مصطفی، (1385). مشتاقی و مهجوری: گفت وگو در باب فرهنگ و سیاست ، تهران: نگاه معاصر.
 ملکیان، مصطفی، (1386). گریز معنوی؛ رویکردی به دین گریزی و دی گرایی انسان معاصر، به کوشش فرشاد مزدرانی و محمدحسی سیفی.
ملکیان، مصطفی، (1395). در رهگذار باد و نگهبان الله، جلد ،1 تهران: نگاه معاصر
مولوی، جلال‌الدین محمد بلخی(1386). کلیات شمس تبریزی. تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر. تهران: امیرکبیر.
مولوی، جلال‌الدین محمد بلخی(1389). مثنوی معنوی. بر اساس نسخه نیکلسون.. تهران: پیام عدالت .
نقیب‌زاده، احمد(1384). فلسفه تعلیم و تربیت (رهیافت‌های معاصر)، تهران: نشر آگاه.
نیکلسون، رینولد الین(1374). شرح مثنوی معنوی. ترجمه حسن لاهوتی، تهران: علمی و فرهنگی.
هایدگر، مارتین(1380). هستی و زمان. ترجمه عبدالکریم رشیدیان. تهران: نشر نی.
یالوم، اروین(1390). روان‌درمانی اگزیستانسیال، ترجمه: سپیده حبیب، تهران: نشر دنیای نو.
یوسف‌زاده، حسن (۱۳۹۰). سوءایمان در فلسفه سارتر، فصلنامه اندیشه‌های فلسفی، شماره ۲۱، صص ۱۰۵–۱۲۵.
Baumeister, R. F., & Leary, M. R. (1995). The need to belong: Desire for interpersonal attachments as a fundamental human motivation. Psychological Bulletin.
Frankl, V. (2006). Man’s Search for Meaning. Boston: Beacon Press.
Heidegger, M. (1927/1962). Being and Time (J. Macquarrie & E. Robinson, Trans.). New York: Harper & Row, p. 165.
Husserl, Edmund ( 1982). Ideas Pertaining to a Pure Phenomenology and to a Phenomenological Philosophy: First Book. Translated by F. Kersten, The Hague: Martinus Nijhoff Publishers.
Kierkegaard, S. (1980). The Sickness Unto Death. Princeton: Princeton University Press