اخلاق وحیانی

اخلاق وحیانی

از تقابل تا تلفیق؛ ارائه الگوی نظام طولی در تبیین نسبت وظیفه‌گرایی و غایت‌گرایی اخلاقی در صحیفه سجادیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشجوی دکترای فلسفه حقوق دانشگاه باقرالعلوم علیه‌السلام، قم. ایران.
چکیده
این پژوهش با هدف تبیین نسبت وظیفه‌گرایی و غایت‌گرایی در منظومه اخلاقی صحیفه سجادیه و ارائه الگویی نوین در فلسفه اخلاق اسلامی، به تحلیل محتوای کیفی این متن مقدس می‌پردازد. اهمیت تحقیق حاضر در پُرکردن خلأ پژوهشی موجود در خوانش فلسفی صحیفه سجادیه و نیز ارائه راهکاری برای گذر از تقابل‌های کلاسیک در فلسفه اخلاق است. روش تحقیق، توصیفی_تحلیلی بوده و داده‌ها از طریق نمونه‌گیری هدفمند از فرازهای مرتبط صحیفه سجادیه و کدگذاری براساس شاخص‌های وظیفه‌گرایی و غایت‌گرایی گردآوری شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که صحیفه سجادیه نه به انتخاب یکی از دو رویکرد وظیفه‌گرایی یا غایت‌گرایی، که به ارائه «الگوی تلفیقی نظام طولی تکلیف در مسیر قرب» می‌انجامد. در این الگو، تکلیف و غایت در تقابل ذاتی نیستند، بلکه در رابطه‌ای طولی، «تکلیف» به‌عنوان مسیر ضروری و «غایت قرب الهی» به‌عنوان مقصد نهایی تعریف می‌شوند. نتیجه‌گیری کلی پژوهش حاکی از آن است که این الگو نه‌تنها منطق درونی اخلاق سجادی را آشکار می‌سازد، بلکه ظرفیت دیالوگ با فلسفه اخلاق معاصر و ارائه پاسخی به معضل تقابل وظیفه و نتیجه را داراست.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

From Dichotomy to Integration; Presenting the Longitudinal System Model in Explaining the Relationship between Moral Deontology and Teleology in Al-Sahifa al-Sajjadiyya

نویسنده English

Ali Haji Jafari
Fourth Level, Qom Seminary • PhD Candidate in Philosophy of Law, Baqir al-Olum University (A.S.), Qom
چکیده English

This research aims to explain the relationship between deontology and teleology in the ethical system of Al-Sahifa Al-Sajjadiyya and present a new model in Islamic moral philosophy through qualitative content analysis of this sacred text. The significance of the current study lies in filling the existing research gap in the philosophical reading of Al-Sahifa Al-Sajjadiyya and providing a solution to transcend classical dichotomies in moral philosophy. The research method is descriptive-analytical, and data were collected through purposeful sampling of relevant passages of Al-Sahifa Al-Sajjadiyya and coding based on deontological and teleological indicators. Findings indicate that Al-Sahifa Al-Sajjadiyya does not choose between deontological or teleological approaches but leads to presenting the "Integrative Model of the Longitudinal System of Duty on the Path of Proximity". In this model, duty and purpose are not in inherent opposition but are defined in a longitudinal relationship where "duty" serves as the necessary path and "the ultimate purpose of divine proximity" as the final destination. The general conclusion of the research suggests that this model not only reveals the internal logic of Sajjadi ethics but also has the capacity for dialogue with contemporary moral philosophy and providing an answer to the problem of the duty-consequence dichotomy.

کلیدواژه‌ها English

Al-Sahifa Al-Sajjadiyya
Moral Deontology
Ethical Teleology
Integrative Model
Longitudinal System
Religious Duty
Divine Proximity
v    قرآن
v    نهج‌البلاغه
v    صحیفه سجادیه
v    مصباح الشریعه و مفتاح الحقیقه
1.      ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1404 ق). الشفاء: بخش الهیات. قم: منشورات الرضی.
2.      ابن‌مسکویه، احمد بن محمد (1384). تهذیب الأخلاق و تطهیر الأعراق. قم: انتشارات زاهدی.
3.      احمدی بیغش، خدیجه (1401). تحلیل مبانی قرآنیِ فضائل و رذائل اخلاق اجتماعی در دعای مکارم اخلاق صحیفه سجادیه. قرآن و علوم اجتماعی، (2)، شماره 3، (شماره پیاپی 7)، صص 102-123.
4.      آکویناس، توماس (1390). کامل‌شناسی و سعادت ابدی. ترجمه حسن ضیائی. تهران: نشر نی.
5.      الایجی، عضدالدین قاضی عبدالرحمن بن احمد (بی تا). المواقف فی علم­الکلام، بیروت: عالم الکتاب.
6.       بنتام، جرمی (1385). مقدمه‌ای بر اصول اخلاقیات و قانون‌گذاری. ترجمه محمدتقی جعفری. تهران: نشر نی، صص 42-45.
7.      برقی، احمد بن محمد (بی‌تا). المحاسن. جلد اول، قم: دارالکتب الاسلامیه.
8.      بهشتی، احمد (بی تا). تربیت از دیدگاه اسلام. قم: انتشارات پیام.
9.      جلالی مشایخی، مریم (1396). قرب الهی در صحیفه سجادیه «ماهیت، عوامل، موانع» (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه قرآن و حدیث؛ پردیس تهران، تهران، ایران.
10.   حاجی‌جعفری، علی (1396). وظیفه‌گرایی و غایت‌گرایی اخلاقی در قرآن کریم (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه قم، قم، ایران.
11.   ـــــــــــــــــ (1403). وظیفه‌گرایی و غایت‌گرایی اخلاقی در نهج‌البلاغه. حدیث و اندیشه، (19)، شماره 37، (پیاپی 37)، صص 117-149.
12.  داودی‌راد، سعیده (1375). تربیت اخلاقی در صحیفه کامله سجادیه (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
13.  شهرستانی، محمد بن عبدالکریم (بی تا). نهایت الأقدام فی علم الکلام. تصحیح­ آلفرد جیوم، بی جا: بی نا.
14.   شیخ حرّ عاملی، محمد بن حسن (1364). تفصیل وسائل الشیعه إلی تحصیل مسائل الشریعه. جلد پانزدهم، تهران: انتشارات ناس.
15.   شیخ صدوق، محمد بن علی (1385 ق). علل الشرایع. نجف: المکتبة الحیدریّة.
16.   شیخ کلینی، محمد بن یعقوب (1363). الکافی. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
17.  صانعی، مهدی (1394). فضائل و رذائل اخلاقی در دعای مکارم الاخلاق صحیفه سجادیه (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران.
18.  علامه طباطبایی، سید محمدحسین (1385). المیزان فی تفسیر القرآن. ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
19.  علامه مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی (1403 ق). بحارالأنوار الجامعه لدرر أخبار الأئمه الأطهار. چاپ دوم، بیروت: انتشارات دار احیاء التراث العربی.
20.  الفاخوری، حنا، و الجر، خلیل (1383). تاریخ فلسفه در جهان اسلامی ترجمه عبدالمحمد آیتی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
21.  ‌فرانکنا، ویلیام‌کی (1392). فلسفه اخلاق. ترجمه­ی هادی صادقی، چاپ چهارم قم: انتشارات طه.
22.  فیض کاشانی، محمد بن محسن (1406 ق). الوافى. چاپ اول، اصفهان: انتشارات کتابخانه امام امیرالمؤمنین7.
23.  قمی، علی بن ابراهیم (1363). تفسیر القمی. جلد اول، قم: دارالکتاب.
24.  کاپلستون، فردریک (1380). تاریخ فلسفه (از وُلف تا کانت). ترجمه­ اسماعیل سعادت و منوچهر بزرگمهر، تهران: انتشارات سروش.
25.  کانت، امانوئل (1391). بنیاد ما بعد الطبیعه اخلاق (گفتاری در حکمت کردار). ترجمه حمید عنایت و علی قیصری، تهران: انتشارات خوارزمی.
26.  ـــــــــــــ (1378). درس‌های فلسفه اخلاق. ترجمه منوچهر صانعی درّه‌بیدی، تهران، نقش و نگار.
27.  ـــــــــــــ (1382). رشد عقل: ترجمه و شرح مقاله‌ی «معنای تاریخ کلی در غایت جهان‌وطنی». ترجمه منوچهر صانعی درّه‌بیدی، تهران: نقش و نگار.
28.  کورنر، اشتفان (1380). فلسفه کانت. ترجمه عزت‌الله فولادوند، چاپ دوم، تهران: انتشارات خوارزمی.
29.  گروه مؤلفان (امیر خواص و دیگران) (1391). فلسفه اخلاق. بی‌جا، دانشگاه پیام نور.
30.  گِنسلر، هری جِی (1385). درآمدی جدید به فلسفه اخلاق. ترجمه حمیده بحرینی، تهران: انتشارات آسمان خیال.
31.  محمدرضایی، محمد (1379). تبیین و نقد فلسفه اخلاق کانت. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
32.  مصباح یزدی، محمدتقی (1384). نقد و بررسی مکاتب اخلاقی. قم: انتشارات مؤسسه­ی آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
33.  ـــــــــــــــــــــــ (1389). فلسفه اخلاق. تحقیق احمدحسین شریفی، چاپ اول، قم: انتشارات مؤسسه­ی آموزشی و پژوهشی امام خمینی 1.
34.  مصباح، مجتبی (1382). بنیاد اخلاق. چاپ اول، قم: انتشارات مؤسسه­ی آموزشی و پژوهشی امام خمینی1.
35.  ملاصدرا (1360). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة. تصحیح و مقدمه سید جلال الدین آشتیانی، مشهد: المرکز الجامعی للنشر، صفحه 346.
36.  ـــــــ  (1999 م). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
37.  مور، جورج ادوارد (1388). مبانی اخلاق. ترجمه غلام­حسین توکلّی و علی عسکری یزدی، تهران: انتشارات سمت.
38.  میل، جان استوارت (1388). فایده‌گرایی. ترجمه مرتضی مردیها، تهران: نشر نی.
39.  ندیمی، مهرداد و مسعودی، جهانگیر (1401). نتیجه گرایی در اخلاق از منظر تعالیم اسلامی. دوفصلنامه اخلاق وحیانی، (12)، شماره 2، شماره پیاپی 25، صص 33-60.
40.  نوزیک روبرت (1385). آنارشی، دولت و اوتوبیا. ترجمه حسن ضیائی، تهران: نشر نی.
41.  نیچه، فریدریش (1374). اراده معطوف به قدرت. ترجمه محمدعلی جلیلی. تهران: نشر علم.
42.   هاشمی گلپایگانی، سید محمد صالح (1388). غایت‌انگاری از دیدگاه قرآن کریم. پژوهشنامه علوم و معارف قرآن کریم، (1)، شماره 4، صص 179-206.
43.  وارنوک، مری (1380). فلسفه اخلاق در قرن بیستم. ترجمه ابوالقاسم فنائی، قم: انتشارات بوستان کتاب.
44.  هولمز، رابرت. ال (1385). مبانی فلسفه اخلاق. ترجمه مسعود علیا، تهران: ققنوس.
45.                        Aristotle (1925). Ethica Nicomachea. Translated by W. D. Ross. Oxford: Clarendon Press. Book I, Chapter 4, p. 1094a-1095b.
46.                        Plato. (1935). The Republic. Translated by P. Shorey. Cambridge, MA: Harvard University Press.
47.                        Ross, William (2000). Foundations of Ethics. Oxford: Oxford university press.