اخلاق وحیانی

اخلاق وحیانی

بنیانهای اخلاق خانواده در ایران باستان: تکریم والدین و خویشکاری در برابر آموزگاران دینی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
حمید کاویانی پویا 1
علی طارمی 2
1 دانشیار گروه ایرانشناسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران.
2 دانشجوی دکتری، گروه ایران شناسی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
10.22034/re.2025.537505.2098
چکیده
خانواده کوچک‌ترین و مهم‌ترین واحد اجتماعی و یکی از پایدارترین تشکیلات در ایران باستان بوده است. تشکیلاتی که سلامت آن و پیوند اعضای آن با یکدیگر تضمینی برای سلامت جامعه و اتحاد و پیوستگی مردم بود. بر این اساس بررسی روابط اعضای خانواده نسبت به یکدیگر و ارج و احترام آن‌ها نسبت به هم و همچنین چگونگی نگرش فرزندان یک خانواده به والدین و بزرگان و آموزگاران دینی از خلال آموزه‌ها و اندرزهای دینی و متون تاریخی از مسائل مهمی است که در این پژوهش درصدد بررسی آن هستیم تا از این طریق دلیل سازگاری و پایداری خانواده‌های ایرانی و همچنین حقوق و خویشکاری که هر یک از بستگان در خانوادة ایرانی داشتند، مشخص گردد. بر این مبنا با بهره‌بری از روش کتابخانه‌ای و واکاوی متون دینی و عطف به برخی گزارش‌های تاریخی، این نتایج حاصل آمد که به سبب اهمیت نظام خانواده در جامعة دینی و مدنی ایرانیان باستان، تکریم و تجلیل اعضای خانواده نسبت به یکدیگر از اصول اساسی است که بدان در آموزه‌های دینی بسیار تأکید رفته و روابط محترمانة والدین نسبت به هم و در قبالِ فرزندان و آموزشِ پاسداشت والدین و بزرگان دینی که حق تعلیم و تربیت بر دوش فرزندان دارند نیز امری پذیرفتنی و رایج بوده است .
کلیدواژه‌ها
اخلاق مزدیسنایی
خویشکاری
تکریم والدین
ایران باستان
متون پهلوی

موضوعات

عنوان مقاله English

Foundations of Family Ethics in Ancient Iran: Reverence for Parents (and Family) and xweškārīh toward Religious Teachers

نویسندگان English

hamid kavyanipooya 1
Ali Taremi 2
1 Department of Iranology, Faculty of Humanities, Bu-Ali Sina University, Hamedan,Iran.
2 Department of Iranian Studies, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran.
چکیده English

The family constituted the smallest yet most significant social unit and one of the most enduring institutions in ancient Iran. An institution whose soundness and the cohesion of its members served as a guarantee for the well-being of society and for the unity and solidarity of the people. Accordingly, the examination of interpersonal relationships among family members, the respect and esteem they accorded one another, as well as the attitudes of children toward their parents, elders, and religious teachers—as reflected in religious precepts, admonitions, and historical texts—represents a crucial topic. The present study seeks to elucidate the reasons underlying the adaptability and durability of Iranian families, as well as the rights and reciprocal duties (xveškārīh) that each relative bore within the ancient Iranian family. Employing a library-based methodology and close analysis of religious texts—supplemented by reference to select historical reports—the following conclusions have been reached: Owing to the paramount importance of the family system within the religious and civic society of ancient Iranians, mutual reverence and honor among family members constituted a fundamental principle repeatedly emphasized in religious teachings. Respectful relations between parents toward each other and toward their children, along with the inculcation of reverence for parents and for religious teachers—who bear the right and responsibility of education and moral upbringing—were both widely accepted and customary practices.

کلیدواژه‌ها English

Zoroastrian ethics
Xvē&‌scaron
kārī (reciprocal duty)
reverence for parents
ancient Iran
Pahlavi texts
1. ارداویراف‎نامه.(1382)، ترجمۀ ژاله آموزگار، تهران: انتشارات معین (انجمن ایران‎شناسی فرانسه).
2. اسدی، میثم؛ مفتخری، حسین؛ پیرمرادیان، مصطفی.(1392)، آداب معاشرت و هم‎نشینی در ایران باستان، مجلۀ جستارهای تاریخی، سال چهارم، شمارۀ دوم، ص 1-18.
3. اوستا، (کهن‎ترین سرودها و متن‎های ایرانی). (1387)، ترجمه جلیل دوستخواه، 2 ج، تهران: انتشارات مروارید.
4. ایرانی، دینشاه. (1361)، اخلاق در ایران باستان، تهران: انتشارات انجمن زردشتیان ایرانی بمبئی.
5. آذرفرنبغ پسر فرخزاد؛ آذرپاد پسر امید. (1381)، کتاب سوم دینکرد (درس‎نامۀ دین مزدایی)، ترجمۀ فریدون فضیلت، دفتر یکم، تهران: انتشارات فرهنگ دهخدا.
6. آذرفرنبغ پسر فرخزاد؛ آذرپاد پسر امید.(1384)، کتاب سوم دینکرد (درس‎نامۀ دین مزدایی)، ترجمۀ فریدون فضیلت، دفتر دوم، تهران: انتشارات مهرآیین.
7. آذرفرنبغ پسر فرخزاد؛ آذرپاد پسر امید.(1392)، کتاب ششم دینکرد (حکمت فرزانگان ساسانی)، ترجمۀ فرشته آهنگری، تهران: انتشارات صبا.
8. آگاثیاس.(1400)، تواریخ، ترجمۀ محمود فاضلی بیرجندی، تهران: انتشارات لاهیتا.
9. بارتلمه، کریستیان.(1377)، زن در حقوق ساسانی، ترجمۀ ناصرالدین صاحب‎الزمانی، تهران: (بی‎نا).
10. بیژن، اسداله.(1350)، سیر تمدن و تربیت در ایران باستان، تهران: انتشارات ابن‎سینا.
11. پورداوود، ابراهیم.(1391)، ویسپرد: (آفرین پیغمبر زردشت، آتش، هفت کشور، سوگندنامه)، تهران: انتشار اساطیر.
12. جاماسب‎آسانا، جاماسب‎جی دستور منوچهر.(1371)، متون پهلوی (ترجمه، آوا نوشت)، ترجمۀ سعید عریان، تهران: انتشارات کتابخانۀ ملّی جمهوری اسلامی ایران.
13. جاویدان خرد: پند از شاهنشاه هوشنگ پیشداد.(بی‎تا)، ترجمۀ سید محمدکاظم امام، تهران: انتشارات بوزرجمهری.
14. جلیلیان، شهرام.(1395)، عهد ناشناختۀ خسرو پرویز به پسرش شیرویه، مجلۀ مطالعات ایرانی، سال پانزدهم، شمارۀ بیست و نهم، ص 59- 90.
15. دارمستتر، جیمز.(1384)، مجموعه قوانین زردشت یا وندیداد اوستا، ترجمۀ موسی جوان، تهران: انتشارات دنیای کتاب.
16. دینکرد چهارم (آوانویسی، ترجمه، واژه‎نامه).(1393)، ترجمۀ مریم رضایی، زیر نظر سعید عریان، تهران: انتشارات علمی.
17. روایت امید اشوهیشتان.(1376)، ترجمۀ نزهت صفای اصفهانی، تهران: انتشارات مرکز.
18. روایت پهلوی (متنی به زبان فارسی میانه (پهلوی ساسانی).(1367)، ترجمۀ مهشید میرفخرایی، تهران: انتشارات مؤسسۀ مطالعات و تحقیقاتِ فرهنگی.
19. زادسپرم پسر گشن جم.(1366)، گزیده‎های زادسپرم، ترجمۀ محمدتقی راشدمحصل، تهران: انتشارات مؤسسۀ مطالعات و تحقیقاتِ فرهنگی.
20. شایست ناشایست؛متنی به زبان پارسی میانه.(1369) ترجمه کتایون مزداپور، تهران:موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
21. طبری، محمد بن جریر.(1352)، تاریخ طبری، ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، ج 1 و 2، تهران: انتشارات اساطیر.
22. عفیفی، رحیم.(1372)، ارداویراف‎نامه یا بهشت و دوزخ در آیین مزدیسنی (شامل پیشگفتار، ترجمۀفارسی، متن پهلوی و واژه‎نامه‎ها)، تهران: انتشارات توس.
23. عهد اردشیر.(1348)، ترجمۀ محمّدعلی امام‎شوشتری، به کوشش احسان عباس، تهران: انتشارات انجمن آثار ملّی.
24. فردوسی، ابوالقاسم.(1398)، شاهنامه، تصحیح جلال خالقی مطلق، 4 ج، تهران: انتشارات سخن.
25. فرهودی، مصطفی.(پاییز و زمستان 1392)، اخلاق در دین زرتشت از نظر مینوی خرد، فصلنامۀ اخلاق وحیانی، شمارۀ 1، ص 87-103.
26. قادری، تیمور.(1382)، اخلاق ایرانی به روایت متون پهلوی، مجلۀ مطالعات ایرانی، شمارۀ 3، ص 125-138.
27. کارنامۀ اردشیر بابکان.(1386)، ترجمۀ بهرام فره‎وشی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
28. کاویانی پویا، حمید.(1401)، جایگاه زنان باردار و اهمیت فرزندآوری در متون مزدیسنی و جامعۀ ایران باستان، نشریۀ تحقیقات تاریخ اجتماعی، سال دوازدهم، شمارۀ 1، ص 315-340.
29. کتاب پنجم دینکرد.(آوانویسی، ترجمه، تعلیقات، واژه‎نامه، متن پهلوی)، (1386)، ترجمۀ ژاله آموزگار و احمد تفضلی، تهران: انتشارات معین.
30. کتاب هشتم دینکرد. (آوانویسی، ترجمه، یادداشت و واژه‎نامه)، (1397)، ترجمۀ محسن نظری فارسانی، تهران: انتشارات فروهر.
31. کریستن سن، آرتور.(1345)، مزداپرستی در ایران قدیم، ترجمۀ ذبیح‎الله صفا، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
32. ــــــــــــــــــــ (1368)، ایران در زمان ساسانیان: تاریخ ایران ساسانی تا حملۀ عرب و وضع دولت و ملت در زمان ساسانیان، ترجمۀ غلام‎رضا رشید یاسمی، تهران: انتشارات دنیای کتاب.
33. گزنفون.(1388)، کوروش‎نامه، ترجمۀ رضا مشایخی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
34. لوکوک، پیر.(1397)، کتیبه‎های هخامنشی، ترجمۀ نازیلا خلخالی، تهران: انتشارات فروزان روز.
35. ماتیکان یوشت فریان و اخت.(1397)، ترجمه بهمن انصاری، تهران: انتشارات آرون.
36. مادیان هزار دادستان.(1391)، ترجمۀ سعید عریان، تهران: انتشارات علمی.
37. متون پهلوی.(1371)، گردآورنده جاماسب جی دستور منوچهر جی جاماسب-آسانا، گزارش سعید عریان، تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.
38. مزداپور، کتایون. (1371)، زن در دین زرتشتی، تهران: انتشارات هیرمبا.
39. ــــــــــــــــ (1368)، اندرز کودکان، مجلۀ چیستا، شمارۀ 57 و 58، ص488-492.
40. مظاهری، علی‎اکبر.(1377)، خانوادۀ ایرانی در دوران پیش از اسلام، ترجمۀ عبدلله توکل، تهران: انتشارات قطره.
41. معینی سام، بهزاد.(1388)، آیین احترام در زمان هخامنشیان بر پایۀ نگارۀ پرسپولیس، نشریۀ تاریخ، شمارۀ 14، ص 169-188.
42. ــــــــــــــــــ (1391)، آیین احترام در زمان هخامنشیان و ساسانیان، نشریۀ پژوهش‎های تاریخی، دوره 48، شمارۀ 2، ص 99-118.
43. مینوی خرد.(1364)، ترجمۀ احمد تفضلی، تهران: توس.
44. هینتس، والتر.(1388). داریوش و ایرانیان: تاریخ فرهنگ و تمدن هخامنشیان؛ ترجمه پرویز رجبی، تهران: نشر ماهی.
45. یارشاطر، احسان.(1377)، تاریخ ایران کمبریج: از سلوکیان تا فروپاشی ساسانیان، ترجمۀ حسن انوشه، ج 3، قسمت دوم، تهران: انتشارات امیرکبیر.
46. Ammianus Marcellinus.(2000), History,with an English translation by john c. Rolfe,Vol.II, Harvard University Press.
47. Boyce,Mary. (1979). Zoroastrians: Their religions beliefs and practices. Routiedge & Keganpau.London,Boston and Henley.
48. Briant, Pierre.(2002), From Cyrus to Alexander ,A History of the Persian Empire, Translated by; Peter T. Daniels, Winona Lake, Indiana: Eisenbrauns.
49. Duchesne- Guillemin. J.(2014). "AHRIMAN", Encyclopædia Iranica, I/6-7, http: // www. iranicaonline. Org/ articles/ ahriman, ,pp670-673
50. Wiesehöfer, Josef.(2001), Ancient persia from 550 BC to 650, AD, Translated By: Azizeh Azodi, I.B, London& Newyork:Tauris Publishers
51. KavyaniPooya, Khajeh,Tayebe.(2024),"The Power and territory (realm) of the demons (Asuras) against the gods (daevas) in the religious and mythological beliefs of the ancient Iranians and Hindus", Religious Inquiries,Volume 13, Issue 1,pp. 139-152.
52. Kent,Ronald.(1953).Old Persian:gramer texts,lexcon,American oriental society,New heaven.
53. Madan, D. M.(۱۹۱۱),The Complete Text of the Pahlavi Dinkard, vol. II:Bombay.