اخلاق وحیانی

اخلاق وحیانی

تحلیل داده‌بنیاد مفاهیم اخلاقی سوره بقره: بازخوانی نظام اخلاقی قرآن در محدوده سوره بقره

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه اخلاق اسلامی دانشکده معارف و اندیشه اسلامی، دانشگاه تهران. ایران.
2 دانشجوی دکتری اخلاق اسلامی دانشکده معارف و اندیشه اسلامی، دانشگاه تهران. ایران.
چکیده
پژوهش پیشِ‌رو بر آن است تا با استفاده از روش تحلیل محتوای داده‌بنیاد، مضامین اخلاقی سوره بقره را استخراج و به گونه‌ای نظام‌مند، مورد تحلیل قرار دهد. در فرایند کدگذاری، مجموعه آموزه‌های اخلاقی سوره بقره، ابتدا در سه کلان‌شاخه «اخلاق بندگی»، «اخلاق فردی» و «اخلاق اجتماعی» دسته‌بندی شده و سپس هر کدام از آنها به بخش‌ها و زیرشاخه‌های مناسب خود، تقسیم شدند. بر پایه کدها و داده‌های سوره بقره، در ساحت اخلاق بندگی، دو عنصر ایمان و تقوا، مهم‌ترین جایگاه را دارا هستند. در ساحت اخلاق فردی نیز خودآگاهی اخلاقی، پربسامدترین کدی است که در سایه آن می‌توان سایر نمایه‌ها را تحلیل کرد. بخش اخلاق معاشرت را نیز می‌توان با دو ملاک «دوستی و دشمنی» و همچنین «عدالت و ظلم» تحلیل نمود. سوره بقره در بخش‌های اخلاق خانواده، اخلاق معاشرت، و اخلاق اقتصادی نیز برخی از مهم‌ترین آموزه‌های اخلاقی را دارا است.

در این پژوهش، به اقتضای روش خاصی که در پیش گرفت، علی‌القاعده، هیچ آموزه و هیچ کد اخلاقی در سوره بقره، مغفول نمانده است. این نکته، ضمن آن که جنبه نوآوریِ این پژوهش را رقم می‌زند، ما را در رسیدن به تحلیل‌های مستند به متن قرآن یاری می‌کند. این پژوهش اگر ادامه یافته و به همه سور قرآن کریم گسترش یابد می‌تواند الگویی جامع و شامل از نظام اخلاق قرآنی، ارائه دهد. نگاه همه‌جانبه و شمول‌گرا و مبتنی بر نکات و جزئیات آموزه‌های قرآن کریم، آنگونه که هست، بدون سوگیری‌های خارج از منطوق قرآن، ارمغان چنین تحقیق جامعی خواهد بود.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Grounded Theory Analysis of Ethical Concepts in Surah Al-Baqarah: Re-examining the Quranic Ethical Framework within the Scope of Surah Al-Baqarah

نویسندگان English

mohammad miri 1
reza parchebaf 2
Mohammadjavad Mahdiasa 2
Saeed Rahbari Shemirani 2
1 Assistant Professor in Tehran University
2 PhD Candidate, Department of Islamic Ethics, Faculty of Islamic Studies and Theology, University of Tehran
چکیده English

This research aims to extract and systematically analyze the ethical themes within Surah Al-Baqarah using the Grounded Theory Content Analysis method. During the coding process, the ethical teachings of Surah Al-Baqarah were initially categorized into three major domains: Ethics of Servitude, Individual Ethics, and Social Ethics. Each domain was subsequently subdivided into appropriate sections and sub-categories.

Based on the codes and data derived from Surah Al-Baqarah, within the domain of Ethics of Servitude/Worship, the two elements of Faith and God-Consciousness hold the most significant positions. Within the domain of Individual Ethics, Moral Self-Awareness emerges as the most frequent code, under which other indicators can be analyzed. The section on Social Conduct Ethics can be analyzed using the dual criteria of "Amicability and Adversity " and "Justice and Oppression". Surah Al-Baqarah also contains some of the most important ethical teachings in the sections on Family Ethics, Social Conduct Ethics, and Economic Ethics.

Due to the specific methodology employed, this study has, as a methodological principle, ensured that no ethical teaching or code within Surah Al-Baqarah has been overlooked. This point constitutes the innovative aspect of this research and assists in reaching textual analyses substantiated by the Quranic text. If this research is continued and extended to all the Surahs of the Noble Quran, it can provide a comprehensive and inclusive paradigm for the Quranic Ethical System. The comprehensive and holistic perspective grounded in the details ofthe Noble Quran's teachings as theyare, unbiased by extratextual inclinations, willbe the contribution ofsuch anexhaustive study.

کلیدواژه‌ها English

Quranic Ethics
Surah Al-Baqarah
Ethics of Servitude
Individual Ethics
Social Ethics
1. قرآن کریم. 
2. ابن شعبه حرانى، حسن بن على (1404ق). تحف العقول عن آل الرسول صلى الله علیه و آله. قم: جامعه مدرسین، چاپ دوم. 
3. ابن مسکویه، احمد بن محمد (1426ق). تهذیب الأخلاق و تطهیر الأعراق. بی‌جا: طلیعة النور. 
4. ارسطو (1358ش). سیاست. ترجمه: حمید عنایت. تهران: انتشارات شرکت سهامی کتاب‌های جیبی. 
5. اشتراوس، آنسلم و جولیت کربین (1398ش). مبانی پژوهش کیفی: فنون و مراحل تولید نظریه زمینه‌ای. ترجمه: ابراهیم افشار. تهران: نشر نی. 
6. امین، نصرت بیگم (1369ش). اخلاق و راه سعادت (ترجمه تهذیب الاخلاق و تطهیر الاعراق). تهران: فیض کاشانی. 
7. ایزوتسو، توشیهیکو (1360ش). ساختمان معنائی مفاهیم اخلاقی - دینی در قرآن. ترجمه: فریدون بدره‌ای. تهران: قلم. 
8. پورجوادی، رضا (1393ش). مدخل تدبیر منزل. تهران: بنیاد دایره المعارف اسلامی. 
9. تحریری، محمدباقر (1396ش). اخلاق بندگی. قم: هاجر. 
10. تمیمى آمدى، عبد الواحد بن محمد (1410ق). غرر الحکم و درر الکلم. قم: دار الکتاب الإسلامی، چاپ دوم. 
11. جانی پور، محمد (1391 ه.ش). ساختار نظام‌مند مفاهیم اخلاقی در قرآن کریم. نشریه علمی پژوهشی اخلاق وحیانی، دوره 2، شماره 2، ص 29-62. 
12. جعفری، نرگس؛ سلحشوری، احمد؛ فیاض، ایراندخت؛ عسگری، محمد (1400 ه.ش). تدوین الگوی مفهومی خودآگاهی مبتنی بر اندیشه‌های شهید مطهری. نشریه علمی ـ پژوهشی فرهنگ مشاوره و روان درمانی، دوره 12، شماره 48، ص 1-24. 
13. جوادی آملی، عبدالله (1385ش). زن در آیینه جلال و جمال. قم: اسراء. 
14. حسینی‌سرشت، محمد صادق و اشرافی، امیر (1388 ه.ش). تقوا؛ سرآمد اخلاق، درآمدی بر شناخت مفاهیم اخلاقی از دیدگاه قرآن و سنت. فصلنامه علمی پژوهشی مطالعات اخلاق کاربردی، دوره 5، شماره 15، ص 35-85. 
15. دراز، محمد عبد الله (1387ش). آیین اخلاق در قرآن. ترجمه: محمدرضا عطایی. مشهد: آستان قدس رضوی (شرکت به نشر). 
16. ــــــــــــــــــــ (1423ق). دستور الأخلاق فی القرآن. قم: دار الکتاب الإسلامی. 
17. دره کی، مرتضی؛ نارویی نصرتی، رحیم؛ نورعلیزاده میانجی، مسعود (1401 ه.ش). الگوی مفهومی «خودآگاهی» بر اساس منابع اسلامی. روانشناسی و دین، سال 15، شماره 60، ص 7-30. 
18. راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1373ش). الذریعة إلی مکارم الشریعة. قم: الشریف الرضی. 
19. رحیمی، سیده وحیده و کتابی، سمیه (1399 ه.ش). شالوده نظام اخلاق بندگی قرآن با تأکید بر تفاسیر فریقین. نشریه علمی پژوهشی پژوهش‌های تفسیر تطبیقی، دوره 6، شماره 12، ص 107-134. 
20. رشیدی، شیرین (1403 ه.ش). تبیین مبانی فلسفی خودآگاهی در قرآن کریم و انعکاس تربیتی خودآگاهی در سبک زندگی اسلامی. نشریه سراج منیر، دوره 15، شماره 49، ص 167-204. 
21. ستوده نیا، محمدرضا؛ جانی پور، محمد (1392 ه.ش). ساختار نظام مند مفاهیم و گزارههای اخلاقی در سوره اسراء. پژوهشنامه اخلاق، سال 6، شماره 19، ص 55-82. 
22. سیفعلی، فاطمه؛ مروتی، سهراب؛ حسینی نیا، سید محمد رضا (1397 ه.ش). خودآگاهی و کارکردهای تربیتی آن در بهبود روابط اجتماعی انسان در قرآن و حدیث. نشریه آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث، دوره 4، شماره 8، ص 1-18. 
23. شریف الرضى، محمد بن حسین (1414ق). نهج البلاغة (للصبحی صالح). قم: هجرت، چاپ اول. 
24. شهرزوری، محمد بن محمود (1383ش). الشجرة الإلهیة. تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران. 
25. طباطبایی، محمدحسین (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن (ج 20 ـ 1). بیروت: موسسه الاعلمی للمطبوعات، چاپ دوم. 
26. طبرسى، فضل بن حسن (1372ش). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصر خسرو، چاپ سوم. 
27. طوسی، محمدبن حسن (1414ق). أمالی. قم: دار الثقافة. 
28. عبد الباقی، محمد فؤاد (1399ق). المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الکریم. ژکان: نشر ژکان. 
29. فضل الله، محمد حسین (1419ق). من وحى القرآن. بیروت: دار الملاک، چاپ اول. 
30. فیلیک، اووه (1387ش). درآمدی بر تحقیق کیفی. ترجمه: هادی جلیلی. تهران: نشر نی. 
31. قرائتى، محسن (1388ش). تفسیر نور. تهران: مرکز فرهنگى درسهایى از قرآن، چاپ اول. 
32. کلینى، محمد بن یعقوب بن اسحاق (1407ق). الکافی (ط - الإسلامیة). تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم. 
33. کوفى اهوازى، حسین بن سعید (1402ق). الزهد. قم: المطبعة العلمیة، چاپ دوم. 
34. محبی، صاحب علی (1390ش). تفسیر آموزشی قرآن. قم: احسن الحدیث. 
35. مصباح یزدی، محمدتقی (1401ش). اخلاق در قرآن (معارف قرآن 7) جلد اول. قم: مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى. 
36. مصطفوى، حسن (1368ش). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ اول. 
37. مطهری، مرتضی (1378ش). یادداشت‌های استاد مطهری. تهران: صدرا.
38. ـــــــــــــــــ الف (1402ش). انسان در قرآن. تهران: صدرا. 
39. ـــــــــــــــــ ب (1402ش). بررسی اجمالی نهضت‌های اسلامی در صد ساله اخیر. تهران: صدرا.
40. مکارم شیرازی، ناصر (1374ش). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الاسلامیه. 
41. ـــــــــــــــــــــ (1385ش). اخلاق در قرآن. قم: مدرسة الإمام علی بن أبی طالب(ع). 
42. مهرابی، امیرحمزه؛ خنیفر، حسین؛ امیری، علی نقی؛ زارعی متین، حسن؛ جندقی، غلامرضا (1390 ه.ش). معرفی روش‌شناسی نظریه داده‌بنیاد برای تحقیقات اسلامی (ارائه یک نمونه). مدیریت فرهنگ سازمانی، سال 9، شماره 23، ص 5-30. 
43. میری، محمد (1399 ه.ش). ارزیابی رویکرد عارفان در معنای تقوا و مراتب سلوکی آن با سنجه قرآن و حدیث. پژوهش دینی، شماره 41، ص 237-257. 
44. نصیر الدین طوسی، محمد بن محمد (1413ق). اخلاق ناصری. تهران: علمیه اسلامیه. 
45. هاشمی، سید حسین (1391 ه.ش). سازواره نظام اخلاقی در قرآن. پژوهشهای قرآنی، دوره 18، شماره 69، ص 92-111. 
46. Miles, M. and Huberman, A. (2002). Qualitative data analysis: a sourcebook of new methods. Sage Publications.