اخلاق وحیانی

اخلاق وحیانی

تأثیر رذائل اخلاقی بر معرفت اخلاقی از منظر قرآن کریم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه الهیات، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران
چکیده
انحراف در قضاوت‌های اخلاقی و وارونگی ارزش‌ها از مهم‌ترین چالش‌های معرفتی و رفتاری در حیات فردی و اجتماعی به شمار می‌آید. آموزه‌های قرآنی نشان می‌دهد که بخشی از این انحراف‌ها ریشه در رذائل اخلاقی دارد؛ رذائلی که با تغییر معیارهای سنجش، قوه تشخیص خوبی و بدی را دچار اختلال می‌سازند و بنیان معرفتی انسان را تحت تأثیر قرار می‌دهند. این پژوهش با هدف تبیین سازوکار اثرگذاری رذائل بر معرفت اخلاقی و تحلیل پیامدهای نظری و عملی آن، به مطالعه آیات قرآن کریم با رویکرد توصیفی-تحلیلی پرداخته است. نتایج حاکی از آن است که بی‌اعتنایی به هشدارهای فطری و تکرار رفتارهای مغایر اصول اخلاقی، فرد را در مسیر توجیه‌گری قرار می‌دهد. استمرار این روند به جابه‌جایی معیارهای ارزشی و انسداد قوای ادراکی می‌انجامد؛ فرآیندی که نه‌تنها عقل عملی را در حوزه قضاوت‌های اخلاقی دچار انحراف می‌کند، بلکه بر عقل نظری و در ذیل آن بر معرفت الهی نیز تأثیر منفی می‌گذارد. در این میان، توبه علاوه بر زدودن آثار اخروی گناه، نقش مهمی در بازگرداندن هماهنگی میان معیارهای فطری و نظام ارزشی ایفا می‌نماید. در پایان پژوهش، مجموعه‌ای از توصیه‌های راهبردی در دو سطح فردی و اجتماعی ارائه شده است که با تکیه بر مبانی وحیانی، به پیشگیری از تحریف معرفت اخلاقی و تقویت بنیان‌های شناختی کمک می‌کند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The Impact of Moral Vices on Moral Knowledge from the Perspective of the Holy Qur’an

نویسنده English

omid Qorbankhani
Assistant Professor, Department of Theology, Faculty of Humanities, Bu-Ali Sina University, Hamedan, Iran
چکیده English

Distortions in moral judgment and the inversion of values constitute some of the most critical epistemic and behavioral challenges in individual and social life. Qur’anic teachings reveal that a significant part of such deviations originates in moral vices—dispositions that, by altering evaluative standards, disrupt the faculty of distinguishing between good and evil and undermine the epistemic foundations of human cognition. This study, employing a descriptive-analytical method, examines Qur’anic verses with the aim of elucidating the mechanisms through which vices affect moral knowledge and of analyzing their theoretical and practical consequences. The findings indicate that neglecting innate moral warnings and persisting in actions contrary to ethical principles place the individual on a path of rationalization. The continuation of this process results in the displacement of value standards and the impairment of cognitive faculties—a development that not only distorts practical reason in the sphere of moral judgments but also negatively influences theoretical reason and, consequently, knowledge of God. In this context, repentance, beyond removing the eschatological consequences of sin, plays a pivotal role in restoring harmony between innate criteria and the moral order. The study concludes with a set of strategic recommendations, at both individual and societal levels, grounded in revelatory principles, aimed at preventing the corruption of moral knowledge and strengthening its epistemic foundations.

کلیدواژه‌ها English

moral vices
moral knowledge
rationalization
sealing of the heart
carnal desire
disposition of the heart
self-reproaching soul
1. قرآن کریم، مترجم: محمدمهدی فولادوند، تهران: مرکز طبع و نشر قرآن کریم.
2. ابن بابویه، محمد بن على‏ (1378ق). عیون أخبار الرضا(ع)، تهران: نشر جهان‏.
3. ابن شعبه حرانى، حسن بن على‏ (1404ق). تحف العقول‏، قم: جامعه مدرسین‏.
4. ابن‏عاشور، محمدطاهر (1420ق). التحریر و التنویر، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی‏.
5. ابنمنظور، محمد بن مکرم‏ (1414ق). لسان العرب، بیروت: دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع.
6. ابوزهره، محمد (بیتا). زهرة التفاسیر، بیروت: دار الفکر.
7. انوری، حسن (1381ش). فرهنگ بزرگ سخن، تهران: سخن.
8. تبیک، محمد تقی (1397ش). کارکردهای روان‌شناختی توبه براساس منابع اسلامی، پژوهش‌نامه روانشناسی اسلامی، سال چهارم، شماره9.
9. جوادی، محسن (1383ش). معرفتشناسی اخلاقی در جهان اسلام، اندیشه دینی، سال چهارم، شماره11.
10. حسینی، داود (1383ش). شناخت درمانی در منابع اسلامی، معرفت، سال سیزدهم، شماره87.
11. حقانی زنجانی، حسین (1376ش). وجدان اخلاقی، مکتب اسلام، سال37، شماره9.
12. دانش، جواد (1389ش). تأثیر فضائل و رذائل اخلاقی در معرفت الهی از دیدگاه ملاصدرا، پژوهشنامه فلسفه دین‌، سال هشتم، شماره اول.
13. داورپناه، ابوالفضل‏ (1366ش). انوار العرفان فى تفسیر القرآن‏، تهران: کتابخانه صدر.
14. راغب اصفهانى، حسین بن محمد (1412ق). مفردات ألفاظ القرآن‏، بیروت: دار القلم- الدار الشامیة.
15. رضی، محمد بن حسین‏ (1414ق). نهج البلاغة، قم: هجرت‏.
16. رمضانی، رضا (1383ش). اخلاق و عرفان، قم: مرکز مطالعات و پژوهشهای فرهنگی حوزه علمیه.
17. سیر مک کارد، جفری؛ فنایی، ابوالقاسم (1378ش). معرفت اخلاقی، نقد و نظر، سال ششم، شماره21.
18. شبّر، عبدالله (1387ش). اخلاق، ترجمه: محمدرضا جباران، قم: هجرت.
19. شعارینژاد، علیاکبر (1391ش). فرهنگ توصیفی علوم رفتاری/شناختی، تهران: اطلاعات.
20. صابونى، محمد على‏ (1421ق). صفوة التفاسیر، بیروت: دار الفکر.
21. طباطبایى، محمدحسین‏ (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن‏، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات‏.
22. طبرسى، حسن بن فضل‏ (1412ق). مکارم الأخلاق‏، قم: الشریف الرضى‏.
23. طبرسى، فضل بن حسن‏ (1372ش). مجمع البیان فی تفسیر القرآن‏، تهران: ناصر خسرو.
24. طوسى، محمد بن حسن (بیتا). التبیان فی تفسیر القرآن‏، بیروت: دار إحیاء التراث العربی‏.
25. طوسی، محمد بن محمد (1413ق). اخلاق ناصری‌، تهران: انتشارات علمیه اسلامیه‌.
26. علیا، مسعود (1391ش). فرهنگ توصیفی فلسفه اخلاق، تهران: هرمس.
27. فراشیانی، حسین؛ جوارشکیان، عباس؛ حقی، علی؛ حسینی شاهروردی، مرتضی (1399ش). نسبت علم و معرفت با فضائل و رذائل اخلاقی از نظر ملاصدرا، پژوهش‌های علم و دین، سال یازدهم، شماره اول.
28. فضل الله، محمد حسین‏ (1419ق). من وحى القرآن‏، بیروت: دار الملاک‏.
29. فیروزجایی، یارعلی کرد؛ نورانی، ابوالفضل (1399ش). تبیین عقلی تأثیر فضائل و رذائل بر معرفت، پژوهش‌نامه اخلاق، سال سیزدهم، شماره ۴۷.
30. قربانی گجن، رحیم (1386ش). بررسی رابطه فضائل و رذائل اخلاقی با معرفت از نظر ملاصدرا، پایان نامه ارشد، استاد راهنما: علی اله بداشتی، دانشگاه قم.
31. مرادی، فرشاد؛ فهیم، محسن؛ فهیم، علیرضا (۱۴۰۲ش). رابطه معرفت در عالم مثالی و عقلانی با فضیلت اخلاقی نزد ملاصدرا و قرچغای خان، اخلاق در علوم و فناوری، سال هجدهم، شماره چهارم.
32. مسکویه، أحمد بن محمد (بیتا). تهذیب الأخلاق وتطهیر الأعراق، بیجا: مکتبة الثقافة الدینیة.
33. مصباح یزدی، محمد تقی (۱۳۹۰ش). آیین پرواز ۱، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
34. مصباح یزدی، محمد تقی؛ شریفی، احمد حسین (۱۳۸۲ش).  فلسفه اخلاق، تهران: مؤسسه انتشارات امیر کبیر.
35. معین، محمد (1371ش). فرهنگ فارسی، تهران: امیرکبیر.
36. مفید، محمد بن محمد (1413ق). الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد، قم: کنگره شیخ مفید.
37. مکارم شیرازى، ناصر (1371ش). تفسیر نمونه‏، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
38. منتظر، فاطمه؛ محمدی منفرد، بهروز (1395ش). مفهومشناسی وجدان اخلاقی و گستره تأثیرگذاری آن در نظم عمومی، پژوهشنامه اخلاق، سال نهم، شماره31.
39. موسوى سبزوارى، عبدالاعلى (1409ق). ‏ مواهب الرحمن فی تفسیر القرآن، بی‌جا: دفتر سماحه آیت الله العظمى السبزوارى‏.
40. مهائمى، على بن احمد (1403ق). تفسیر القرآن المسمى تبصیر الرحمن و تیسیر المنان‏، بیروت: عالم الکتب‏.
41. میدانى، عبدالرحمن حسن حبنکه‏ (1361ش). معارج التفکر و دقائق التدبر، دمشق: دار القلم‏.
42. نعیم امینی، ام سلمه (1388ش). جستاری در مفهوم‌شناسی ختم و طبع بر قلب از منظر قرآن،  پژوهش‌های قرآنی، سال پانزدهم، شماره59-60.
43. واقدی، محمد بن عمر (1409ق). کتاب المغازی، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
44. هدایتی، محمد (1393ش). علم اخلاق: تعریف، موضوع و هدف، پژوهش‌های اخلاقی، سال چهارم، شماره چهارم.
45. Bandura, A. (2016). Moral disengagement: How people do harm and live with themselves. New York: Worth Publishers.
46. Bandura, A. (1999). Moral disengagement in the perpetration of inhumanities, Personality and Social Psychology Review, 3(3), 193–209.
47. Alanazi, T., Alsayed, Z. A. I. N. A. B., Cojuharenco, I., & Massaro, S. (2023). Emotions and Moral InsightAcademy of Management Proceedings, (Vol. 2023, No. 1, p. 10440).
48. Gautam, A. (2023). Source of Moral Knowledge, Tattva Journal of Philosophy, 15(1), 45-75.
49. Sliwa, P. (2017). Moral Understanding as Knowing Right from Wrong, Ethics, 127(3), 521-552.