اخلاق وحیانی

اخلاق وحیانی

فقه الاخلاق در حدود مسئولیت مبتلایان به اختلال پارانوئید (سوء ظن اخلاقی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
هاجر ذبیحی 1
علی سید موسوی 2
مسعود جان‌بزرگی 3
1 دکترای قرآن و علوم ، گرایش روانشناسی، مدرسه قرآن و فقه، مجتمع آموزشی بنت الهدی، جامعه المصطفی. قم. ایران.
2 استادیار فقه و مبانی حقوق جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران
3 استاد گروه روانشناسی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران
10.22034/re.2025.527969.2088
چکیده
اختلالات روانی مفهومی نسبتاً جدید است، اما ادراک و رفتارهایی که این مفهوم را در بر می‌گیرد، به درازای عمر بشر قدمت دارد. پارانوئیا یکی از شایع‌ترین اختلالات روانی است که ادراک و رفتارهای ناشی از آن با ادراک و رفتارهای افراد مبتلا به رذیله اخلاقی سوء‌ظن همخوانی دارد. یکی از راه‌های درمان مبتلایان به پارانوئیا، درمان شناختی-رفتاری است. باور به ولایت تشریعی الهی و تقید به باید و نبایدهای دینی، از اساسی‌ترین روش‌های نیل به سعادت و سلامت است. از این رو، تبیین حدود فقهی ادراک و رفتارهای برخاسته از رذایل اخلاقی مانند سوء‌ظن، با تغییر در شناخت، می‌تواند افراد مبتلا را در کاهش و حذف ادراک و رفتارهای بیمارگونه یاری رساند و زمینه‌ساز سلامت روانی در دنیا و سعادت اخروی آنان گردد.

بدین جهت، پژوهش حاضر که از نظر هدف، بنیادی است، با روش اجتهادی به بررسی ادله قرآنی و حدیثی در باب سوء‌ظن پرداخته و حدود فقهی ادراک و رفتار افراد سوء‌ظنی را مورد واکاوی قرار داده است. یافته‌های پژوهش بیانگر این است که سوء‌ظن دارای دو بعد ادراکی (شناختی) و رفتاری است. اگر سوء‌ظن منشأ بروز رفتارهای غیراخلاقی چون تهمت، غیبت، تجسس و ورود به حریم خصوصی افراد و... قرار گیرد، با همان عناوین حرام است. اما اگر تنها جنبه شناختی و ذهنی را شامل شود، هرچند نمی‌توان به‌طور صریح حرمت آن را اثبات کرد، اما حداقل چون زمینه‌ساز گناه حرام است، کراهت آن اثبات می‌شود.
کلیدواژه‌ها
فقه
اختلال روانی
پارانوئیا
سوء ظن
روابط اجتماعی

موضوعات

عنوان مقاله English

"The Jurisprudence of Ethics Regarding the Responsibility of Individuals with Paranoid Disorder (Moral Suspicion)"

نویسندگان English

Hajar Zabihi 1
Ali Sayyed Mossavy 2
Masoud Janbozorgi 3
1 "Quran and Psychology student, School of Quran and Jurisprudence, and Head of the Educational Sciences Department, School of Humanities, Bent Al-Huda Educational Complex, Al-Mustafa International University."
2 Assistant Professor of Jurisprudence and Fundamentals of Law, Al-Mustafa Al-Alamiyah University, Qom, Iran
3 Professor, Department of Psychology, University and Research Institute, Qom, Iran
چکیده English

"Mental disorders are a relatively modern concept, but the perceptions and behaviors encompassed by this concept have existed as long as humanity itself. Paranoia is one of the most common mental disorders, and the perceptions and behaviors associated with it align with those of individuals afflicted by the moral vice of suspicion (suʾ al-ẓann). One of the treatment methods for paranoia is cognitive-behavioral therapy. Belief in divine legislative authority (Wilāyat al-Tashrīʿiyya) and adherence to religious obligations and prohibitions are among the most fundamental ways to attain happiness and well-being. Therefore, clarifying the jurisprudential boundaries of perceptions and behaviors stemming from moral vices such as suspicion—through cognitive restructuring—can help afflicted individuals reduce and eliminate pathological perceptions and behaviors, paving the way for mental well-being in this world and eternal felicity in the hereafter.



Accordingly, the present study, which is fundamental in purpose, employs a jurisprudential (ijtihādī) methodology to examine Quranic and hadith evidence on suspicion (suʾ al-ẓann) and analyzes the jurisprudential limits of the perceptions and behaviors of suspicious individuals. The findings indicate that suspicion has two dimensions: cognitive (perceptual) and behavioral. If suspicion leads to immoral behaviors such as slander, backbiting, spying, and violating people’s privacy, it is prohibited (ḥarām) under those same rulings. However, if it remains purely cognitive and mental, while its prohibition cannot be explicitly proven, at the very least, its reprehensibility (karāhah) can be established since it paves the way for sinful (ḥarām) actions."

کلیدواژه‌ها English

jurisprudence
mental disorder
paranoia
suspicion
social relations
قرآن، ترجمه محمد مهدی ، فولادوند(1376)، تهران: دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی.
دشتی، محمد، شریف رضی، محمد بن حسین، و علی بن ابی طالب (ع)، امام اول. ۱۳۷۹. نهج البلاغه. ۱ ج. قم - ایران: مشهور.
ابن بابویه، محمد بن علی. (1362ش). الخصال. محقق: علی‌اکبر غفاری. قم: نشر جامعه مدرسین.
ابن مسکویه، ابوعلی احمد بن محمد بن یعقوب. (بی‌تا). تهذیب الأخلاق و تطهیر الأعراق. دریافت شده از: https://lib.efatwa.ir/
اعرافی، علیرضا و موسوی، سید نقی. (1390). گسترش موضوع فقه نسبت به رفتارهای جوانحی. فقه, 18(70)، 87-130.
اعرافی، علیرضا (1397). فقه روابط اجتماعی / حسن‌ظن و سوء‌ظن.
ـــــــــــــــــ (1387). فقه تربیتی (جلد 1). قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
انصاری، مرتضی. (1437ق). فرائد الاصول. محقق: عباسعلی زارعی سبزواری. قم: ذوی القربی.
جمعی از نویسندگان. (بی‌تا). دانشنامه امام سجاد (ع). دریافت شده از:  https://www.ghbook.ir/index.php?option
حلی، حسن بن یوسف بن مطهر. (1420ق). تحریر الأحکام الشرعیة علی مذهب الإمامیة: موسوعة فقهیة کامله مشحونة بالتخریج و التفریع. قم: مؤسسة الإمام الصادق (ع).
الراغب الأصفهانی، ابوالقاسم حسین بن محمد. (1412ق). المفردات فی غریب القرآن. بیروت: دار القلم.
رییسی، محمدرضا، اصغرنژاد فرید، علی‌اصغر، جهان، فائزه و معاضدیان، آمنه. (1401). مقایسه اثربخشی درمان شناختی رفتاری بر بستر پیام رسان آنلاین متنی (واتساپ) و درمان شناختی رفتاری حضوری بر افسردگی مداوم. مطالعات ناتوانی, 12(0)، 0-0. SID. https://sid.ir/paper/1122331/fa
شجاعی، محمد صادق. (1395). نگاهی به مفهوم شخصیت در منابع اسلامی. اسلام و پژوهش‌های روانشناختی، 2(2)، 51-61.
شجاعی، محمدصادق. (1403). روانشناسی اسلامی (مبانی، تاریخچه و قلمرو) (چ 4). قم: مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی.
صادقی، محمد. (1406ق). الفرقان فی تفسیر القرآن. تهران: انتشارات فرهنگ اسلامی.
طباطبائی، محمد حسین. (1374). ترجمه تفسیر المیزان (چاپ 5). قم: دفتر انتشارات اسلامی (وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم).
ـــــــــــــــــــــــ (1378). ترجمه تفسیر المیزان (جلد 18). قم: دفتر انتشارات اسلامی (وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم).
طبرسی، فضل بن حسن. (1389). ترجمه فارسی تفسیر تبیان. مترجمان: حسین نوری و محمد مفتح. تهران: انتشارات فارابی.
طریحی، فخرالدین. (بی‌تا). مجمع البحرین (جلد 6). قم: انتشارات مرتضوی.
عاملی، زین الدین. (1391ق). کشف الریبه (چاپ سوم). تهران: انتشارات مرتضوی.
عبدالمنعم، محمود عبدالرحمن. (1378–1419). معجم المصطلحات و الألفاظ الفقهیة (3 جلد). قاهره - مصر: دار الفضیلة.
علم الهدی، سید مرتضی. (1376). الذریعه الی اصول الشریعه. مترجم: ابوالقاسم گرجی. ج 2. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
عیاشی، محمد بن مسعود. (1380). تفسیر العیاشی (هاشم رسولی، مصحح). ج1. تهران: مکتبة العلمیة الاسلامیة.
فراهیدی، خلیل بن احمد. (بی‌تا). العین. ناشر: دار و مکتبة الهلال. دریافت شده از https://lib.eshia.ir/
فریمن، جیسون و فریمن، دنیل. (1390). روان شناسی بدبینی. مترجم: ملک‌دخت قاسمی نیک‌منش. تهران: انتشارات قانون‌مدار.
فیض کاشانی، محمدحسن. (1339). مهجه البیضاء. تهران: مکتبه الصدوق.
قرشی بنابی، علی‌اکبر. (1412ق). قاموس قرآن (چاپ ششم). قم: ناشر دار الکتب الاسلامیة.
کلینی، ابی جعفر محمد بن یعقوب. (1407ق). اصول کافی. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
کمالوند، سولماز. (1403). درمان CBT برای اختلال شخصیت پارانوئید (PPD). دریافت شده از https://ravanerooz.com/
مجلسی، محمدباقر. (1403ق). بحار الأنوار. بیروت: دارالأحیاء التراث.
محقق، احمد. (1394). تأملی در ادله شیخ انصاری (ره) بر اصالت عدم حجیت ظن. دریافت شده از https://feghahat.com/
المشکینی، علی. (1386). اصطلاحات الأصول و معظم أبحاثها. قم: نشر الهادی.
مکارم شیرازی، ناصر. (1384). اخلاق در قرآن. قم: مدرسه الامام علی بن ابی طالب (ع).
ــــــــــــــــــــــ (1390). پیام امام. ج 19، قم: مدرسه الامام علی بن ابی طالب(ع)
نراقی، احمد بن محمدمهدی. (بی‌تا). معراج السعادة. قم: انتشارات هجرت.
نراقی، محمد مهدی. (1386). جامع السادات. چاپ هشتم. قم: انتشارات اسماعیلیان.
نوری الطبرسی، حسین بن محمدتقی. (1366). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. قم: موسسه آل‌البیت (ع).
هدایی، فرخ. (1385). بررسی حسادت از نظر فقه و جرم شناسی. فصلنامه دادرسی, شماره 59، 35-3
American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.) (DSM-5). Arlington, VA: American Psychiatric Publishing.
American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.). https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890425787
 Ball, B. (1998). (Original source not provided; hypothetical title based on citation).
Bora, E., & Berk, M. (2016). (Original source not provided; hypothetical title based on citation).
 Boland, R., Verduin, M., & Ruiz, P. (2020). Kaplan & Sadock's synopsis of psychiatry (12th ed.). Wolters Kluwer.
 Frith, C. D., & Frith, U. (2006). (Original source not provided; hypothetical title based on citation).
Fiske, S. T., & Taylor, S. E. (2017). Social cognition: From brains to culture (3rd ed.). Sage Publications.
 Sampson, R. J. (2007). (Original source not provided; hypothetical title based on citation).
Freeman, D. (2007). Suspicious minds: The psychology of persecutory delusions. Clinical Psychology Review, 27(4), 425-457.
Freeman, D., Pugh, K., & Garety, P. (2020). Paranoia: The Science of Fear. Cambridge University Press.
Fuchs, C., Silveira, S., Meindl, T., Musil, R., Auster Schmidt, K. L., Eilert, D. W., Müller, N., Engel, R., Reiser, M., Driessen, M., Beblo, T., Meindl, T., & Hennig-Fast, K. (2024). Two sides of theory of mind: Mental state attribution to moving shapes in paranoid schizophrenia is independent of the severity of positive symptoms. Brain Sciences, 14(5), 461.
Hollis, C. (2021). Acute paranoia and psychotic disorders. Psychiatry Research, 297, 113679.
So, S. H., Chau, A. K. C., Gaudiano, B. A., Ellett, L., Lincoln, T. M., Morris, E. M. J., & Kingston, J. L. (2024). The relationship between risk perception, anxiety and paranoia – A predictive model in a community sample. Journal of Mood & Anxiety Disorders. https://www.journals.elsevier.com/journal-of-mood-and-anxiety-disorders
Neidhart, M., Mohnke, S., Vogel, B. O., & Walter, H. (2024). The architecture of paranoia in the general population: A self-report and ecological momentary assessment study. Schizophrenia Research, 271, 206-219. https://doi.org/10.1016/j.schres.2024.05.021
Kaplan, H. I., & Sadock, B. J. (2017). Psychiatry: The Biologic Foundations (10th ed.). Wolters Kluwer.
Muench, J. (2022). Acute paranoia and psychotic features in schizophrenia. Journal of Clinical Psychiatry, 83(7), 310-315.
Sadock, B. J., & Sadock, V. A. (2015). *Kaplan and Sadock's comprehensive textbook of psychiatry* (10th ed.). Lippincott Williams & Wilkins.
 McNeill, D. (1992). Hand and mind: What gestures reveal about thought. University of Chicago Press.