اخلاق وحیانی

اخلاق وحیانی

بررسی نسبت‌های متصوّر بین «زهد» و «اخلاق» در اخلاق اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار دانشکده الهیات و ادیان، دانشگاه شهید بهشتی، تهران. ایران.
2 دانش آموخته کارشناسی ارشد مدرسی قرآن و حدیث، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.
چکیده
تبیین نسبت زهد و اخلاق و نیز تبیین جایگاه زهد در بین فضیلت‌های اخلاقی از جمله مسائلی است که علیرغم اهمیّت آن در معرفی میراث اسلامی، کمتر در پژوهش‎های اخلاقی مورد توجه قرار گرفته است. تبیین این نسبت و روشن نمودنِ جایگاه زهد در تاریخ اندیشه‎های اخلاقی، نقش موثّری در احیاء نظریه‎های اخلاقیِ موجود در سنّت اسلامی خواهد داشت. این مقاله می‎کوشد تا با روشی تحلیلی، تقریرهای مطرح در خصوص چیستیِ زهد و نسبت آن با اخلاق را تبیین نماید. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که سه نسبتِ کلّی بین زهد و اخلاق در تاریخ اخلاق اسلامی قابل تصور است که بر اساس آن‌ها می‌توان از تقریرهای مختلف زهد سخن گفت. در یک نسبت زهد به مثابه تمام اخلاق است و به جهت اینکه در مؤلفه‌های بنیادینی چون انقطاع از غیر خدا، و عدم رغبت به امور دنیوی، و به عنوان یک سبک زندگیِ اخلاقی تبلور می‌یابد خود می‌تواند سه تقریر متمایز از زهد باشد. در نسبتی دیگر، زهد به مثابه بخشی از اخلاق است که در این صورت یا فضیلتی از فضائل اخلاقی، یا جزئی از یکی از فضائل اخلاقی، و یا مقامی از مقامات اخلاقی است و لذا از این نسبت نیز سه تقریر قابل تصوّر است. در نسبت سوم، زهد امری غیرمرتبط با اخلاق و به نوعی مقابلِ فضیلت اخلاقی است. بر این اساس، هفت تقریر از نسبت زهد و اخلاق را می‌توان در تاریخ اخلاق اسلامی ارائه داد و برای هر یک از این تقریرها شواهدی وجود دارد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Explaining the Relationship between Asceticism and Ethics in Islamic Moral Thought

نویسندگان English

Rahim Dehghan 1
Naeimeh Hesaraki 2
1 Associate Professor, Faculty of Theology and Religions, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran.
2 Master's degree in Quran and Hadith Teaching, Shahid Beheshti University.
چکیده English

Clarifying the relationship between zuhd (asceticism) and ethics, as well as identifying the position of zuhd among moral virtues, is among the issues that—despite its significance in presenting Islamic intellectual heritage—has received relatively little attention in ethical research. Explicating this relationship and elucidating the place of zuhd in the history of moral thought can play a substantial role in the revival of ethical theories within the Islamic tradition. This article, through an analytical approach, aims to examine the prominent conceptions concerning the nature of zuhd and its relationship to ethics. The findings of the study indicate that three general types of relationship between zuhd and ethics can be discerned in the history of Islamic ethics, each of which gives rise to distinct conceptions of zuhd. In the first type, zuhd is regarded as equivalent to the entirety of ethics. Since it manifests in fundamental components such as detachment from all other than God, disinterest in worldly matters, and as a comprehensive moral lifestyle, it gives rise to three distinct interpretations. In the second type, zuhd is viewed as a subset of ethics. In the third type, zuhd is considered unrelated to ethics and, to some extent, contrary to moral virtue. Accordingly, a total of seven interpretations of the relationship between zuhd and ethics can be identified in the history of Islamic ethical thought, each supported by relevant textual or historical evidence.

کلیدواژه‌ها English

Zuhd (Asceticism)
Ethics
Virtues
Detachment
Moral Station
  1. قرآن کریم.
  2. علی بن ابی طالب 7 (1414ق)، نهج البلاغة، شریف الرضی، محمد بن حسین، ترجمه: صالح، صبحی، قم، مؤسسة دار الهجرة.
  3. على بن الحسین، امام چهارم علیه‌السلام (1376ش)، الصحیفة السجادیة، ترجمه و شرح فیض الإسلام، قم، نشر الهادی، چاپ دوم.
  4. ابن‌جوزی، جمال‌الدین ابوالفرج عبدالرحمن بن علی بن محمد (1389ش)، تلبیس ابلیس، ترجمه: علیرضا ذکاوتی قراگزلو، تهران، انتشارات: مرکز نشر دانشگاهی.
  5. ابن‌فارس، احمد (1412ق)، معجم المقاییس اللغه، محقق: هارون، عبدالسلام محمد، صفوان عدنان، بی‌جا، انتشارات دارالقلم ـ الدار الشامیة.
  6. ابن‌منظور، محمد بن مکرم (1414ق)، لسان العرب، تحقیق جمال‌الدین میردامادی، بیروت، ناشر: دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع- دار صادر، چاپ سوم.
  7. آمدی، عبدالواحد بن محمد (1366ش)، شرح غررالحکم (خوانساری)، شرح محمد بن حسین آقا جمال خوانساری، مصحح: جلال‌الدین محدث، تهران، دانشگاه تهران.
  8. احمدنگرى، عبد النبى بن عبد الرسول، (1395 ق)، جامع العلوم فی إصطلاحات الفنون، 2جلد، چاپ دوم، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
  9. حسینی زبیدی، محمد مرتضى (1414ق)، تاج العروس من جواهر القاموس، محقق : هلالى، على و سیرى، على‏، انتشارات دارالفکر.
  10. دیلمی، حسن بن محمد (1349ش)، إرهاب الجنوب: ترجمه إرشاد القلوب، ترجمه هدایت‌‌الله مسترحمی، مقدمه شهاب‌الدین مرعشی، تهران، کتاب‌فروشی بوزرجمهری مصطفوی.
  11. رازی، یحیی بن معاذ (1423)، جواهر التصوف، شارح و مصحح: سعید بن هارون عاشور، قاهره- مصر، مکتبه الآداب.
  12. راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412)، مفردات فی الفاظ القرآن، محقق: داوودی، صفوان عدنان، بیروت- دمشق‏، انتشارات: دار القلم- الدار الشامیة، چاپ اول.
  13. زیبایى‏نژاد، محمّدرضا (1375)، درآمدى بر تاریخ و کلام مسیحیت، بی‌جا، بی‌نا.
  14. سجادی، سید علی‌محمد و معصومه جمعه (بی‌تا)، سیر تطور احوال ومقامات عرفانی، تا قرن ششم هجری، فصل‌نامه علمی پژوهشی عرفانیات در ادب فارسی.
  15. سراج طوسی، ابونصر (1914م)، اللمع فی التصوف، تصحصح نیکلسون، رینولد الین، بی‌جا، نشر مطبعه بریل.
  16. شیمل، آنه مارى، (1375 ش)، ابعاد عرفانى اسلام، ترجمه و توضیحات: دکتر عبدالرحیم گواهى، چاپ دوم، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامى.
  17. صاحب بن عباد، إسماعیل (1414ق)، المحیط فی اللغه، محقق: آل یاسین، محمدحسن، بی‌جا. بی‌نا.
  18. طباطبایی، محمدحسین (1378)، تفسیر المیزان، ترجمه محمدباقر موسوی، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. دفتر انتشارات اسلامی.
  19. طبرسی، فضل بن حسن (1350 ـ 1351)، ترجمه تفسیر مجمع‌البیان، ترجمه و تصحیح هاشم رسولی و دیگران، تهران، فراهانی.
  20. طوسى، محمد بن الحسن (1414ق)، الأمالی (للطوسی)، قم، چاپ اول.
  21. عطار نیشاپوری، شیخ فریدالدین (بی‌تا)، گزیده‌هایی از تذکرة الاولیاء، فراهم آورنده: آرتور جان آربری، ترجمه فریدون بدره ای، بی‌جا، انتشارات توس.
  22. غزالی، ابوحامد (1381)، کمیای سعادت، تصحیح: احمد آرام، انتشارات گنجینه.
  23. غزالی، ابوحامد (بی‌تا)، إحیاء علوم الدین، محقق: حافظ عراقی، عبدالرحیم بن حسین مقدمه عبدالقادر بن شیخ عیدروس، بی‌جا، دار الکتاب العربی.
  24. فتال نیشابورى، محمد بن احمد (بی‌تا)، روضة الواعظین و بصیرة المتعظین (ط - القدیمة)، نشر :رضی، بی‌جا.
  25. فیض کاشانی، ملا محسن محمد بن شاه مرتضی (1372ش)، راه روشن (ترجمه محجة‎البیضاء)، مترجم: عارف، محمدصادق، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامى.
  26. قرشى بنایى، علی‌اکبر (1412ق)، قاموس قرآن، ناشر: دار الکتب الاسلامیة، تهران‏ ‏، چاپ ششم‏.
  27. القشیرى، ابوالقاسم عبد الکریم، (1374ش)، رساله قشیریه (ترجمه)، محقق و مصحح بدیع الزمان فروزانفر، چاپ چهارم، تهران: نشر علمى و فرهنگی.
  28. قضاعی، محمد بن سلامة (1361ش)، شرح فارسى شهاب الأخبار (کلمات قصار پیامبر خاتم ص)، بی‌نا، تهران، چاپ اول.
  29. قمی، عباس (بی تا)، کلیات مفاتیح‌الجنان ( مناجات شعبانیه)، قم، اسوه.
  30. کاشی، عبدالرزاق بن جلال‌الدین (1379ش)، شرح منازل السائرین خواجه عبد الله انصاری بر اساس شرح عبدالرزاق کاشانی، تهران: الزهرا (س).
  31. کراجکی، محمد بن علی (1410ق)، کنز الفوائد، مصحح: نعمه، عبد الله، قم، دار الذخائر.
  32. کلینى، محمد بن یعقوب (1407ق)، الکافی (ط - الإسلامیة)، ج2، تهران، چاپ: چهارم.
  33. لیثی واسطی، علی بن محمد (1376)، عیون الحکم و المواعظ، محقق:حسین حسنی بیرجندی، قم، موسسه علمی و فرهنگی دار الحدیث.
  34. مجلسى، محمدباقر بن محمدتقی (1403ق‏ )، بحار الأنوار ( ط- بیروت)، ج1، ج2، ج 67 و 77، بیروت، دار إحیاء التراث العربی‏.
  35. محمدی ری ‌شهری، محمد (1384ش)، ‌دنیا و آخرت از نگاه قرآن و حدیث، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث.
  36. مصطفوی، حسن (1368ش)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، نشر: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی‏، تهران، ‏چاپ اول‏.
  37. مطهری، مرتضی (1376 ش)، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، تهران، صدرا.
  38. نراقی، احمد (1387)، معراج السعاده، قم، نشر دارالفیض.
  39. نورى، حسین بن محمدتقی (1408 ق)، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج8، ج 12 و ج14، قم، چاپ: اول.
  40. الهجویری الغزنوی، لابی الحسن علی بن عثمان بن ابی علی الجلابی (1336ش)، کشف‌المحجوب، مصحح: والنتین ژوکوسفکی، ترجمه محمد عباسی، بی تا، بی نا.
  41. یعقوبی، احمد بن اسحاق (1988م)، تاریخ یعقوبی، ج 1، بیروت، دار صادر چاپ دوم.