اخلاق وحیانی

اخلاق وحیانی

ساخت، اعتباریابی و تحلیل عاملی پرسش‌نامه التزام عملی به آداب باطنی نماز بر اساس منابع اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی کارشناسی ارشد روان‌شناسی، مؤسسه امام خمینی، قم، ایران.
2 گروه روان شناسی، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، قم، ایران
چکیده
التزام عملی به آداب باطنی نماز، از مسائل مهمی است که در دین مبین اسلام و آیات و روایات تأکید فراوانی بر آن شده و آثار ژرفی در ابعاد گوناگون زندگی انسان دارد. هدف پژوهش حاضر، ساخت و اعتباریابی پرسش‌نامه‌ای برای سنجش التزام عملی به آداب باطنی نماز، مبتنی بر آموزه‌های اسلامی بود. این مطالعه به روش ترکیبی و در دو مرحله انجام شد. در مرحله نخست، با بهره‌گیری از روش تحلیل محتوای کیفی بر پایه الگوی سیه و شانون (2005) از نوع قرارداری، مؤلفه‌ها و گویه‌های اولیه پرسش‌نامه از آیات و روایات اسلامی استخراج شدند. در مرحله دوم، برای بررسی روایی و پایایی ابزار، پژوهش به روش ‌پیمایشی و با نمونه‌گیری تصادفی طبقه‌ای بر روی ۲۶۰ نفر از طلاب و دانشجویان انجام گرفت. روایی محتوایی ابزار با شاخص‌های CVR (≥ 0.99) و CVI (≥ 0.79) توسط پنج متخصص علوم اسلامی و روان‌شناسی تأیید شد. تحلیل عاملی اکتشافی، روایی سازه را با استخراج دو عامل «آداب باطنی مقدمات نماز» و «آداب باطنی مقارنات نماز» مورد بررسی قرار داد. ضریب آلفای کرونباخ کل ابزار 0.888 و ضریب دو نیمه‌سازی گاتمن 0.867 برآورد شد. یافته‌ها حاکی از آن است که این ابزار از اعتبار و روایی مطلوبی برخوردار بوده و قابلیت کاربرد در مطالعات علمی مربوط به آموزه‌های دینی نماز را داراست.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Construction, Validation, and Factor Analysis of a Questionnaire on Practical Commitment to the Inner Etiquettes of Prayer (Salat) Based on Islamic Sources

نویسندگان English

Hamed Ranjbar 1
Ahad Omidi 2
1 Master's Student in Psychology, Imam Khomeini Institute, Qom, Iran.
2 Department of Psychology, Educational and Research Institute of Imam Khomeini , Qom, Iran
چکیده English

Practical adherence to the inner etiquettes of prayer is a central concept in Islam, extensively emphasized in the Qur'an and Hadith due to its profound impact on various aspects of human life. This study aimed to develop and validate a questionnaire designed to assess practical commitment to the inner etiquettes of prayer, grounded in Islamic teachings. A mixed-methods design was employed across two phases. In the first phase, qualitative content analysis following the conventional model by Hsieh and Shannon (2005) was conducted to extract components and generate preliminary items from Islamic texts, including Qur'anic verses and Prophetic traditions. In the second phase, the questionnaire was administered to a stratified random sample of 260 seminary and university students to evaluate its psychometric properties. Content validity was assessed by five experts in Islamic studies and psychology using the Content Validity Ratio (CVR ≥ 0.99) and the Content Validity Index (CVI ≥ 0.79). Exploratory factor analysis supported the construct validity, identifying two main components: "Inner Etiquettes of Preparatory Acts of Prayer" and "Inner Etiquettes of Concurrent Acts of Prayer." The instrument demonstrated strong internal consistency, with a Cronbach’s alpha of 0.888 and a Guttman split-half coefficient of 0.867. These findings suggest that the instrument possesses robust psychometric characteristics and can be effectively employed in academic research exploring the religious dimensions of Islamic prayer.

کلیدواژه‌ها English

Prayer
Inner Etiquette
Practical Commitment
Islamic Sources
Questionnaire
Factor Analysis
  1. قرآن کریم (1386). ترجمه مهدی الهی‌قمشه‌ای. تهران: انتشارات دانش.
  2. اکبری معلم، رضاعلی (1397). «رابطه پایبندی به نماز و سلامت روان در کارکنان شرکت ایران خودرو در غرب تهران». مجله دین و سلامت، 2 (2)، 29-42.
  3. انیسی، جعفر، نویدی، احد، و نژاد، اعظم حسینی (1389). «ساخت و تعیین روایی و اعتبار مقیاس نگرش و التزام عملی به نماز». علوم رفتاری، 4 (4)، پیاپی 14.
  4. پاداشی، مسعود و معصومی، معصومعلی (1397). «بررسی رابطه گرایش و التزام عملی به نماز و سلامت روان». معارف فقه علوی، ویژه‌نامه همایش ملی نماز، تعالی فردی و اجتماعی، سال چهارم، اردیبهشت.
  5. پناهی، علی احمد (1387). «نقش نماز در آرامش روان». روان‌شناسی و دین، 1، دی.
  6. تورندایک، رابرت لد (1369). روان‌سنجی کاربردی. ترجمه حیدرعلی هومن. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  7. توکلی، رسول، و سجادی، جمال‌الدین (1397). «آثار تربیتیِ فردی و اجتماعی نماز در قرآن». معرفت، 20 (254)، ویژه علوم تربیتی، بهمن.
  8. جعفری، اسماعیل، و چراغی، سعید (1402). نماز و جایگاه آداب باطنی آن در تعالی بشر. قم: مؤسسه آموزش عالی حوزوی امام رضا (ع)، اسلام پژوهان، 10 (27)، پاییز.
  9. چاوشی، اکبر یانی و همکاران (1387). «بررسی رابطه نماز با جهت‌گیری مذهبی و سلامت روان». علوم رفتاری، 2 (پیاپی 4).
  10. حافظ‌نیا، محمدرضا (1381). مقدمه‌ای بر روش تحقیق در علوم انسانی. ویراست دوم. تهران: سمت.
  11. حسن‌زاده، رمضان (1400). روش‌های تحقیق در علوم رفتاری. ویراست دوم. تهران: ساوالان.
  12. حائری‌پور، محمدمهدی (1392). آداب نماز. تهران: معراج، ستاد اقامه نماز.
  13. خمینی، روح‌الله (1378). آداب الصلاة. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س).
  14. خمینی، روح‌الله (1429). سرّ الصلاة. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س).
  15. خمینی، روح‌الله (1400). شرح چهل حدیث. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س).
  16. دلاور، علی (1380). مبانی نظری و عملی پژوهش در علوم انسانی و اجتماعی. ویراست دوم. تهران: رشد.
  17. دلاور، علی (1400). روش تحقیق در روان‌شناسی و علوم تربیتی. ویراست پنجم. تهران: ویرایش.
  18. رفیعی‌محمدی، ناصر، و انصاری، علیرضا (1398). «علل و ریشه‌های دین‌گریزی». پژوهش‌نامه تبلیغ اسلامی، 1 (1)، 49-63.
  19. رنجبر (1403). ساخت و اعتباریابی پرسش‌نامه نماز مطلوب. قم: حوزه علمیه.
  20. زاهد بابلان، عادل، و رجبی، سوران (1391). «ساخت و بررسی ویژگی‌های روان‌سنجی پرسش‌نامه جذب به نماز در دانش‌آموزان». اسلام و پژوهش‌های تربیتی، 7 (4)، 125-140.
  21. فتحی آشتیانی، علی، محمدی، بهاره، و فتحی آشتیانی، مینا (1395). آزمون‌های روان‌شناختی. تهران: بعثت.
  22. کلانتری، خلیل (1382). پردازش و تحلیل داده‌ها در تحقیقات اجتماعی-اقتصادی. تهران: شریف.
  23. گراث‌مارنات، گری و همکاران (1398). راهنمای جامع سنجش روانی (مارنات). تهران: ابن‌سینا.
  24. مامقانی، عبدالله (1388). سراج الشیعة فی آداب الشریعة. تحقیق علی فضلی. مشهد: رسالت یعقوبی.
  25. نادری، عزت‌الله، و سیف‌نراقی، مریم (1385). روش‌های تحقیق و چگونگی ارزشیابی آن در علوم انسانی. ویراست پنجم. تهران: ارسباران.
  26. نوش‌آفرین صفری و همکاران (1393). «بررسی رابطه تقید به نماز و سلامت روان در دانشجویان دانشگاه پیام نور خرم‌آباد». یافته، 16 (2)