اخلاق وحیانی

اخلاق وحیانی

مدل مفهومی شخصیت اخلاقی براساس منابع اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمدرضا جهانگیرزاده قمی 1
حمید رفیعی هنر 2
مصطفی جهانگیری 3
1 استادیار روان‌شناسی عمومی، گروه روان‌شناسی، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم، ایران.
2 استادیار روان‌شناسی عمومی، پژوهشکده اخلاق و معنویت، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، ایران.
3 دانش آموخته دکتری روان‌شناسی عمومی، گروه روان‌شناسی، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم، ایران.
10.22034/ethics.2025.496828.2043
چکیده
هدف پژوهش حاضر، شناسایی مؤلفه‌های شخصیت اخلاقی و ارائه مدل مفهومی آن بر اساس منابع اسلامی و سنجش روایی آن بود. روش پژوهش آمیخته از نوع طرح متوالی اکتشافی بود. در بخش کیفی، از روش تحلیل محتوای کیفی و در بخش کمی، از روش توصیفی-پیمایشی استفاده شد. در بخش کیفی، مفهوم شخصیت اخلاقی در منابع روان‌شناختی و لغوی بررسی و مفاهیم متناظر آن در منابع اسلامی استخراج شد. سپس مؤلفه‌های شخصیت اخلاقی با روش کدگذاری بدست آمد. در تجزیه و تحلیل داده‌ها، 865 کد باز شناسایی و با کدگذاری محوری و گزینشی، مؤلفه‌ها در سه دسته شناختی (شامل هشیاری معنوی، خودارزیابی مستمر، اندیشه‌ورزی سعادت‌نگر، خوش‌بینی-رضایت)، گرایشی (شامل هیجان‌پذیری خداسو، اعتماد و امید به خدا، همت متعالی، طمأنینه-استقامت، بی‌نیازی-عدم تعلق) و رفتاری (شامل انضباط رفتاری، میانه‌روی، معاشرت نیکو، یاری‌گری ایثارگرانه، رواداری اجتماعی) تقسیم شدند. در بخش کمی، میزان مطابقت مفاهیم متناظر با شخصیت اخلاقی در روان‌شناسی و تناسب مؤلفه‌ها با مستندات، توسط 6 متخصص و با محاسبه شاخص روایی محتوا (CVI) ارزیابی و 11 مفهوم و 14 مؤلفه تأیید شد. تحلیل روابط نشان داد تعامل مؤلفه‌های شناختی و گرایشی، مؤلفه‌های رفتاری را شکل می‌دهند و مجموع آن‌ها تحت تأثیر ایمان و لوازم آن قرار دارند.
کلیدواژه‌ها
روان‌شناسی اخلاق
شخصیت اخلاقی
روان‌شناسی اسلامی
منابع اسلامی
کد‌گذاری
مدل مفهومی

موضوعات

عنوان مقاله English

The Conceptual Model of Moral Personality Based on Islamic Sources

نویسندگان English

Mohammadreza Jahangirzadehqomi 1
Hamid Rafieihonar 2
Mostafa Jahangiri 3
1 Assistant Professor of General Psychology, Department of Psychology, Imam Khomeini Educational and Research Institute, Qom, Iran.
2 Assistant Professor of General Psychology, Institute of Ethics and Spirituality, Research Institute of Islamic Sciences and Culture, Qom, Iran.
3 PhD Student in General Psychology, Department of Psychology, Imam Khomeini Educational and Research Institute, Qom, Iran.
چکیده English

This research aimed to identify components of moral personality, present a conceptual model based on Islamic sources, and assess its validity. A mixed-methods approach with an exploratory sequential design was used. Qualitative data were analyzed using content analysis; quantitative data were collected via a descriptive survey. In the qualitative phase, the concept of moral personality was investigated in psychological and lexical resources, and corresponding Islamic concepts were extracted. Components of moral personality were identified through coding. Analysis of 865 open codes, using axial and selective coding, yielded three component categories: cognitive (spiritual awareness, continuous self-evaluation, beatific, felicitous, blissful, happiness-oriented thinking, optimism-satisfaction), conative (God-oriented emotionality, God-oriented affectivity, trust and hope in God, transcendent, sublime, exalted endeavor, aspiration, tranquility, serenity, endurance, steadfastness, self-sufficiency, lack of need, non-attachment, detachment), and behavioral (behavioral discipline, moderation, temperance, good association, companionship, fellowship, intercourse, altruistic, selfless helping, aid, social tolerance, forbearance). In the quantitative phase, six experts evaluated the conformity of psychological concepts and the compatibility of identified components with Islamic documentation using the content validity index (CVI), confirming 11 concepts and 14 components. Component relationship analysis revealed that the interaction of cognitive and conative components shapes behavioral components, all influenced by faith and its requisites.

کلیدواژه‌ها English

Moral psychology
Moral personality
Islamic psychology
Islamic sources
Coding
Conceptual Model
  1. قرآن کریم، ترجمه: مکارم شیرازی، ناصر، قم، دار القرآن الکریم (دفتر مطالعات تاریخ ومعارف اسلامى)، 1374.
  2. شریف الرضی، محمدبن حسین، نهج‌البلاغه، تحقیق صبحی صالح، قم، هجرت، 1414.
  3. صحیفه سجادیه. ترجمه: انصاریان، حسین. قم. دارالعرفان، 1398.
  4. ابن بابویه،‌ محمدبن علی، عیون اخبار الرضا علیه السلام، تهران، نشر جهان، 1378.
  5. ابن بابویه،‌محمدبن علی، الخصال، قم، جامعه مدرسین1362.
  6. ابن بابویه،‌محمدبن علی، علل الشرایع، قم، مکتبه الداوری، 1385.
  7. ابن بابویه،‌محمدبن علی، کمال الدین و تمام النعمه، محقق و مصحح: علی‌اکبر غقاری، تهران، اسلامیه، 1395.
  8. ابن بابویه،‌محمدبن علی، من لا یحضره الفقیه، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم1363.
  9. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر، 1414.
  10. ارشاد‌حسینی و همکاران،‌‌هادی، هوش اخلاقی و ساخت آزمون اولیه آن بر اساس منابع اسلامی، قم، موسسه آموزشی‌پژوهشی امام خمینی;، 1394.
  11. اسپیلیکا، برنارد، روانشناسی دین: بر اساس رویکرد تجربی، محمد دهقانی، تهران، رشد، 1390.
  12. آمدی، عبد الواحد، غررالحکم و درر الکلم، قم، دارالکتاب الاسلامی، 1410.
  13. بشیری گورتی، ابوالقاسم، تبیین روان‌شناختی الگوی انسان کامل، روان‌شناسی و دین، 1388؛ 2 (4): ص5-40.
  14. بیژنی و همکاران، مسعود، بررسی مفهوم و جایگاه انگیزش در برنامه‌های آموزش بزرگسالان، کار و جامعه، 132 (133): ص100-112
  15. جهانگیری، مصطفی، جهانگیرزاده، محمدرضا، رفیعی هنر، حمید؛ شخصیت اخلاقی در روان‌شناسی و مفاهیم متناظر آن در منابع اسلامی، معرفت، 1400؛ 30 (10)، ص33-43.
  16. حاجی‌زاده، ابراهیم و اصغری، محمد، روش‌های و تحلیل‌های آماری با نگاه به روش تحقیق در علوم زیستی و بهداشتی، تهران، جهاد دانشگاهی، 1390.
  17. حرانی، حسن بن علی، تحف العقول، قم، جامعه مدرسین، 1404.
  18. دیلمی، حسن بن محمد، ارشاد القلوب، قم، الشریف الرضی، 1412 .
  19. ربر، آرتور اس، فرهنگ روانشناسی توصیفی، یوسف کریمی‌و همکاران، تهران، رشد، 1390.
  20. شجاعی، محمدصادق، ساختار شخصیت بر اساس منابع اسلامی‌در چهارچوب رویکرد صفات (گزارش مطالعه کیفی)، مجموعه مقالات کنگره بین المللی علوم انسانی اسلامی، 1395؛ 3 (2): ص75-116.
  21. شجاعی، محمدصادق، نگاهی به ریشه‌های نظریه صفات شخصیت در اخلاق، روانشناسی و دین، 1388؛ 3 (2): ص ۱۲۹-153.
  22. شهیدثانی، زین الدین بن علی، حقائق الإیمان مع رسالتی الإقتصاد و العدالة، قم، مکتبة آیت‎الله المرعشی النجفی، 1409.
  23. طباطبایی، سید محمدکاظم، منطق فهم حدیث، قم، انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی;، 1390.
  24. عیاشی،‌محمدبن مسعود، التفسیر العیاشی، تهران، مکتبه العلمیه الاسلامیه، 1380.
  25. غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، بیروت، دارالمعرفة، 1406ق.
  26. غزالی، محمدبن محمد، مجموعة رسائل الإمام الغزالی، بیروت، دارالفکر، 1416.
  27. فیروزیان، شبیر، مقدمه‌ای بر روانشناسی از دیدگاه قرآن بر اساس آثار آیت‎الله مصباح یزدی، قم، موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی;، 1398.
  28. فیض کاشانی، محسن، الوافی، اصفهان، کتابخانه امام امیرالمومنین علیه سلام، 1406.
  29. فیض کاشانی، محمدمحسن، المحجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، 1416ق.
  30. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، قم، دار الحدیث، 1407 .
  31. لیثی واسطی، علی بن محمد، عیون الحکم و المواعظ، قم، دارالحدیث، 1376.
  32. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1403.
  33. مجموعه نویسندگان، سیری در سپهر اخلاق،‌ قم، صحیفه خرد، 1389.
  34. محدث نوری، حسین بن محمد تقی، مستدرک الوسائل، قم، موسسه آل البیت، 1408.
  35. مسکویه، احمدبن محمد، طهاره الاعراق فی تحصیل الاخلاق، تهران، فیض کاشانی، 1369.
  36. مصباح یزدی، محمدتقی، معارف قرآن، قم، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1378.
  37. مظفری، ابوذر، ارزش‌های اصلی زمینه ساز در رشد شخصیت اخلاقی از منظر قرآن، قم، موسسه آموزشی‌پژوهشی امام خمینی;
  38. مفید، محمد بن محمد، الامالی للمفید،قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم،1403.
  39. موسوی اصل و همکاران، سیدمهدی، روان‌شناسی اخلاق، قم،‌ پژوهشگاه حوزه ودانشگاه،۱۳۹۵ .
  40. مهرابی، امیرحمزه، و همکاران، معرفی روش‌شناسی نظریه داده بنیاد برای تحقیقات اسلامی، مدیریت فرهنگ اسلامی، 1390.
  41. نراقی، ملا احمد، جامع السعادات، تهران، انتشارات علمی، 1375ش.
  42. نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، اوصاف الاشراف،تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1373.
  43. نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، اخلاق ناصری، تهران، انتشارات خوارزمی، 1370ش.
  44. هاشمی‌شاهرودی و همکاران، محمود، فرهنگ فقه، قم، موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی‌بر مذهب اهل بیت علیهم السلام، 1426.
  45. Berkowitz, M. The science of character education. In W. Damon (Ed.), Bringing in a new era in character education (43-63). Stanford, CA: Hoover Institute Press. 2002.
  46. Damon, W. Self understanding and moral development from childhood to adolescence. In W. M. Kurtines and J. L. Gewirtz (Eds.), Morality, moral behavior, and moral development (pp. 109-127). Newyork: Wiley.1984.
  47. Heinrichs, K. Oser, F & Lovat, T (Eds), Handbook of Moral Motivation. Theories, Models, Applications, University of Newcastle, Australia & University of Oxford, UK. 2013.
  48. Lapsley, D. K. Moral psychology, Boulder, CO: Westview. 1996.
  49. Lapsley, D. K., & Narvaez, D. (2004), the having, doing and being of moral personality, In N. Snow & F. V. Trivigno (Eds.), The philosophy and psychology of character and happiness (pp.133-159), New York, NY: Routledge. 2014.
  50. Lapsley, D. K., & Narvaez, D., Moral Development, Self, and Identity. Mahwah, New Jersey. 2004.
  51. McAdams, D. The moral personality, In D. Narvaez & D. K. Lapsley (Eds.), Personality, identity, and character: Explorations in moral psychology (pp. 11-29). New York: Cambridge University Press. 2009.
  52. Narvaez, D., & Lapsley, D.K. (Eds). Personality, Identity, and Character: Explorations in Moral Psychology, New York: Cambridge University Press. 2009.
  53. Narvaez, D., Lapsley, D. K., Hagele, S., & Lasky, B, Moral chronicity and social information processing: Tests of a social-cognitive approach to the moral personality, Journal of Research in Personality, 2006, 40, 966–985.
  54. Santrock, J. W (4th Eds). Child Development. University of Texas at Dallas. 2014.
  55. Santrock, J. W (7th Eds). Life-span Development. University of Texas at Dallas. 2019.
  56. E. A. Modeling Moral Personality: Moral Chronicity, Moral Identity, and Moral Cognition. Doctoral dissertation, Columbia University. 2008.