پژوهشگاه علوم وحیانی معارج اخلاق وحیانی 2383-3025 15 4 2026 01 21 A Comparative Study of the Innate Nature of Ethics from Martyr Motahhari’s Perspective and the Views of Ayatollah Javadi Amoli بررسی تطبیقی فطری بودن اخلاقیات از دیدگاه شهید مطهری با نظرات آیت الله جوادی آملی 7 26 238927 10.22034/re.2026.527124.2077 FA زهرا خدادادی سریزدی دانشجوی کارشناسی ارشد رشته روانشناسی مثبت گرا، دانشکده هدی، جامعه الزهرا، قم، ایران. 0009-0002-5563-9103 بهروز محمدی منفرد استادیار گروه اخلاق اسلامی دانشکده معارف و اندیشه اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. 0000-0002-6589-6704 سعید رهبری شمیرانی دانشجوی دکتری گروه اخلاق اسلامی دانشکده معارف و اندیشه اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. Journal Article 2025 05 30 This article presents a comparative analysis of the perspectives of Shahid Morteza Motahhari and Ayatollah Abdullah Javadi Amoli on "innate ethics." Both scholars, grounding their views in the Quran and opposing ethical relativism, argue that morality is rooted in humanity's unchangeable divine nature . Their fundamental agreement lies in rejecting the Hellenistic-derived theory of "rational good and evil," emphasizing instead the universality of ethical propositions. However, subtle distinctions exist in their epistemological explanations of this ethical innate disposition. Shahid Motahhari adopts a holistic, pragmatic view, considering ethics an extension of "the truth of servitude to God" and based on inherent "innate inclinations" like truth-seeking, beauty-seeking, and self-dignity. For him, the moral conscience is active prior to rational deliberation, linking ethics to "practical self-awareness" and its social function. By comparing the aversion to lying to hunger, he anchors ethics in the human lifeworld. In contrast, Ayatollah Javadi Amoli centers his framework on the "immateriality of the soul" and "intuitive spiritual wayfaring." He posits that ethical action is realized only through "presential knowledge," which removes dark veils and elevates the soul toward "immaterial perfection." Here, ethical cognition is more an inner revelation than a discursive process. Ultimately, these perspectives are complementary facets of a single truth. Motahhari's focus on the "social function of ethics" and Javadi Amoli's emphasis on "existential teleology" together reveal the comprehensiveness of the Islamic theory of fitrah, presenting a unique paradigm against secular ethical systems. این مقاله به بررسی تطبیقی دیدگاه‌های شهید مطهری و آیت‌الله جوادی آملی، درباره «اخلاق فطری» می‌پردازد. هر دو محقق، با اتکا به قرآن کریم و در تقابل با نسبی‌گرایی اخلاقی، اخلاق را ریشه‌دار در فطرت الهی و تغییرناپذیر انسان می‌دانند. اشتراک بنیادین آنان، طرد نظریه «حسن و قبح عقلی» به عنوان میراث فلسفه یونان و تأکید بر جهان‌شمولی گزاره‌های اخلاقی است. با این حال، در تبیین سازوکار و مبانی معرفت‌شناختی فطرت اخلاقی تمایزات ظریفی دارند. شهید مطهری با نگاهی جامع‌نگر و عمل‌گرا، اخلاق را امتداد «حقیقت عبودیت» و مبتنی بر «گرایش‌های فطری» ذاتی مانند حقیقت‌جویی، زیبایی‌طلبی و کرامت نفس می‌داند. از دیدگاه وی، وجدان اخلاقی پیش از استدلال‌های عقلی در انسان فعال است و اخلاق با «خودآگاهی عملی» و کارکرد اجتماعی آن پیوند می‌خورد. او با تشبیه انزجار از دروغ به حس گرسنگی، اخلاق را به زیست‌جهان انسانی پیوند می‌زند. در مقابل، آیت‌الله جوادی آملی محور را بر «تجرد نفس» و «سلوک شهودی» می‌گذارد. از نگاه ایشان، فعل اخلاقی تنها در پرتو «ادراک حضوری» محقق می‌شود که موجب زدودن حجاب‌های ظلمانی و تعالی روح به سوی «کمال تجرّدی» می‌گردد. در این دیدگاه، شناخت اخلاقی بیشتر یک مکاشفه باطنی است تا یک فرآیند استدلالی. در نهایت این دو دیدگاه نه در تقابل، بلکه به عنوان دو رویه مکمل یک حقیقت واحد هستند. رویکرد شهید مطهری با تمرکز بر «کارکرد اجتماعی اخلاق» و نگاه آیت الله جوادی آملی با محوریت «غایت‌شناسی وجودی»، جامعیت نظریه فطرت در اسلام را آشکار می‌سازد و الگویی بی بدیل در برابر نظام‌های اخلاقی سکولار ارائه می‌دهد.

https://ethics.isramags.ir/article_238927_05de4caffbde5e997f3ea4b66f366f52.pdf

پژوهشگاه علوم وحیانی معارج اخلاق وحیانی 2383-3025 15 4 2026 01 21 From Dichotomy to Integration; Presenting the Longitudinal System Model in Explaining the Relationship between Moral Deontology and Teleology in Al-Sahifa al-Sajjadiyya از تقابل تا تلفیق؛ ارائه الگوی نظام طولی در تبیین نسبت وظیفه‌گرایی و غایت‌گرایی اخلاقی در صحیفه سجادیه 27 54 237559 10.22034/re.2025.538625.2101 FA علی حاجی جعفری دانشجوی دکترای فلسفه حقوق دانشگاه باقرالعلوم علیه‌السلام، قم. ایران. 0009-0009-3789-219X Journal Article 2025 08 02 This research aims to explain the relationship between deontology and teleology in the ethical system of Al-Sahifa Al-Sajjadiyya and present a new model in Islamic moral philosophy through qualitative content analysis of this sacred text. The significance of the current study lies in filling the existing research gap in the philosophical reading of Al-Sahifa Al-Sajjadiyya and providing a solution to transcend classical dichotomies in moral philosophy. The research method is descriptive-analytical, and data were collected through purposeful sampling of relevant passages of Al-Sahifa Al-Sajjadiyya and coding based on deontological and teleological indicators. Findings indicate that Al-Sahifa Al-Sajjadiyya does not choose between deontological or teleological approaches but leads to presenting the "Integrative Model of the Longitudinal System of Duty on the Path of Proximity". In this model, duty and purpose are not in inherent opposition but are defined in a longitudinal relationship where "duty" serves as the necessary path and "the ultimate purpose of divine proximity" as the final destination. The general conclusion of the research suggests that this model not only reveals the internal logic of Sajjadi ethics but also has the capacity for dialogue with contemporary moral philosophy and providing an answer to the problem of the duty-consequence dichotomy. این پژوهش با هدف تبیین نسبت وظیفه‌گرایی و غایت‌گرایی در منظومه اخلاقی صحیفه سجادیه و ارائه الگویی نوین در فلسفه اخلاق اسلامی، به تحلیل محتوای کیفی این متن مقدس می‌پردازد. اهمیت تحقیق حاضر در پُرکردن خلأ پژوهشی موجود در خوانش فلسفی صحیفه سجادیه و نیز ارائه راهکاری برای گذر از تقابل‌های کلاسیک در فلسفه اخلاق است. روش تحقیق، توصیفی_تحلیلی بوده و داده‌ها از طریق نمونه‌گیری هدفمند از فرازهای مرتبط صحیفه سجادیه و کدگذاری براساس شاخص‌های وظیفه‌گرایی و غایت‌گرایی گردآوری شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که صحیفه سجادیه نه به انتخاب یکی از دو رویکرد وظیفه‌گرایی یا غایت‌گرایی، که به ارائه «الگوی تلفیقی نظام طولی تکلیف در مسیر قرب» می‌انجامد. در این الگو، تکلیف و غایت در تقابل ذاتی نیستند، بلکه در رابطه‌ای طولی، «تکلیف» به‌عنوان مسیر ضروری و «غایت قرب الهی» به‌عنوان مقصد نهایی تعریف می‌شوند. نتیجه‌گیری کلی پژوهش حاکی از آن است که این الگو نه‌تنها منطق درونی اخلاق سجادی را آشکار می‌سازد، بلکه ظرفیت دیالوگ با فلسفه اخلاق معاصر و ارائه پاسخی به معضل تقابل وظیفه و نتیجه را داراست.

https://ethics.isramags.ir/article_237559_1baea12ba0ac0fa5163691bb7686509b.pdf

پژوهشگاه علوم وحیانی معارج اخلاق وحیانی 2383-3025 15 4 2026 01 21 Examining moral axioms from the perspective of Imam Khomeini بررسی بدیهیات اخلاقی از منظر امام خمینی 55 72 238929 10.22034/re.2026.543625.2107 FA حسین احمدی دانشیار گروه فلسفه اخلاق مؤسسه امام خمینی (ره)، قم، ایران. 0000-0002-8209-1860 Journal Article 2025 09 02 Ethics as a philosophy addresses the concepts and connotations foundational to the science of morality, where moral epistemology is regarded as a key topic within ethical philosophy. The moral axioms that substantiate ethical propositions are thus considered part of the discussions in moral epistemology. Some thinkers appeal to theoretical axioms to justify ethical statements, whereas others, such as Imam Khomeini and Ayatollah Javad Al-Amuli, recognize certain ethical propositions like “Justice is good” and “Oppression is bad” as self-evident truths and seek to justify theoretical moral statements by referring to these axioms. This research aims to elucidate and examine Imam Khomeini’s perspective on moral axioms through his writings. He posits that the self-evidence of these axiomatic ethical propositions aligns with human nature, and by categorizing ethical topics, he considers the subjects of these moral axioms as inherently possessing the meanings of goodness and badness. Here, inherent meaning refers to the intrinsic nature of the subject as per rational demonstration; however, it appears that moral axioms are analytical propositions and cannot relate to the external world or identify their own instances. Consequently, moral propositions require the foundational support of rational axioms for their justification. Furthermore, there exists ambiguity regarding the intrinsic nature of the badness of lying, which Imam Khomeini supports; this is because the subject of lying to an enemy for the sake of protecting secrets alters from his perspective, thus not falling under the category of general lying. فلسفه اخلاق به مبادی تصوری و تصدیقی علم اخلاق می‌پردازد که معرفت‌شناسی اخلاق یکی از مباحث فلسفه اخلاق محسوب می‌شود و بدیهیات اخلاقی که برای توجیه گزاره‌های اخلاقی نظری مفید است از مباحث معرفت‌شناسی اخلاق به حساب می‌آید. برخی اندیشمندان برای توجیه گزاره‌های اخلاقی از بدیهیات نظری استمداد می‌گیرند و برخی همچون امام خمینی و آیت‌الله جوادی آملی برخی گزاره‌های اخلاقی مانند «عدالت خوب است» و «ظلم بد است» را بدیهی می‌داند و گزاره‌های اخلاقی نظری را با ارجاع به این گزاره‌های بدیهی توجیه می‌کنند؛ این تحقیق بر آن است تا دیدگاه امام خمینی را درباره بدیهیات اخلاقی از نوشته‌هایشان تبیین و بررسی نماید. ایشان برای تبیین بداهت گزاره‌های بدیهی در اخلاق، این گزاره‌ها را سازگار با فطرت بشری قلمداد می‌کند و با دسته‌بندی موضوعات اخلاقی، موضوعات گزاره‌های بدیهی اخلاق را در زمره موضوعاتی می‌داند که معنای حسن و قبح در ذات آنها وجود دارد و معنای ذاتی در اینجا به معنای ذاتی باب برهان است؛ اما به نظر می‌رسد بدیهیات اخلاقی در زمره گزاره‌های تحلیلی هستند و نمی‌توانند با خارج از انسان ارتباط برقرار کنند و مصادیق خود را بشناسانند؛ ازاین‌رو برای توجیه گزاره‌های اخلاقی به بدیهیات عقل نظری نیاز است؛ افزون بر اینکه در ذاتی بودن قبح دروغگویی که امام خمینی بدان معتقد است، ابهام وجود دارد؛ زیرا موضوع قبح دروغگویی در برابر دشمن برای حفظ اسرار از منظر امام خمینی نیز تغییر می‌کند و ذیل دروغگویی اجمالی قرار نمی‌گیرد.

https://ethics.isramags.ir/article_238929_73fa46d79cb5368fb5b61a03fd82f1f2.pdf

پژوهشگاه علوم وحیانی معارج اخلاق وحیانی 2383-3025 15 4 2026 01 21 Explanation and psychological analysis of Quranic motivational incentives for verbal relationships تبیین و تحلیل روان‌شناختی مشوّق‌های انگیزشی قرآنی برای روابط کلامی 73 92 238928 10.22034/re.2026.543250.2113 FA علی احمد پناهی استادیار گروه روانشناسی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم. ایران. 0000-0003-2093-0662 محمد رضا حاتمی استادیار گروه معارف اسلامی و اخلاق دانشگاه باهنر. کرمان. ایران. 0009-0006-3126-7500 احمد عباسی فرد استادیار گروه دانشگاه اسلامی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم. ایران. 0000-0002-6589-0708 Journal Article 2025 09 20 The Holy Quran, with its deep understanding of human psychological mechanisms, presents a comprehensive motivational system that emphasizes both internal motivations (search for meaning, peace, competence) and external motivations (social and otherworldly rewards and punishments). The aim of the present study is to explain and analyze some of the motivational incentives in Quranic teachings regarding verbal relationships. The basic question is what motivational incentives exist in Quranic teachings in order to encourage individuals to observe desirable and transformative verbal relationships. The method used in this study is qualitative and inferential content analysis, and the data collection method is based on examining religious texts, library and theoretical documents, and experimental research. Based on the present study, it can be claimed that Quranic teachings, by utilizing an intelligent motivational system, lead individuals towards appropriate communication patterns. This motivational system can be divided into two general categories: positive incentives (reinforcing) and negative incentives (disinhibiting), each of which has profound cognitive and psychological dimensions. These incentives, by promising to achieve desirable behavior, increase the individual's intrinsic and extrinsic motivation to observe good verbal relationships. Quranic incentives are not simply a set of moral commands, but are based on a practical and intelligent psychology that addresses the deepest layers of human existence and guides him towards transformational communication and mental health. . قرآن کریم با درک عمیق از سازوکارهای روانی انسان، یک سیستم انگیزشی همه‌جانبه ارائه می‌دهد که هم بر انگیزه‌های درونی (معناجویی، آرامش، شایستگی) و هم انگیزه‌های بیرونی (پاداش و تنبیه اجتماعی و اخروی) تأکید دارد. هدف پژوهش پیش رو، تبیین و تحلیل برخی از مشوّق‌های انگیزشی در آموزه های قرآنی در رابطه با روابط کلامی است. پرسش اساسی این است که در آموزه های قرآنی و در راستای ترغیب افراد به رعایت روابط کلامی پسندیده و تحول آفرین، چه مشوّق‌های انگیزشی وجود دارد. روش به کاررفته در این تحقیق، روش تحلیل محتوای کیفی و استنباطی است و روش گردآوری داده‌ها، مبتنی بر بررسی متون دینی، اسناد کتابخانه‌ای و نظری و تحقیقات تجربی می باشد. با استناد به پژوهش پیش‌رو، می توان ادعا نمود که آموزه‌های قرآنی با بهره‌گیری از یک نظام هوشمند انگیزشی، افراد را به سمت الگوهای ارتباطی شایسته سوق می‌دهند. این نظام انگیزشی را می‌توان به دو دسته کلی مشوق‌های مثبت (تقویت‌کننده) و مشوق‌های منفی (بازدارنده) تقسیم کرد که هرکدام دارای ابعاد معرفتی و روان‌شناختی عمیقی هستند. این مشوق‌ها با وعده دستیابی به رفتاری مطلوب، انگیزه درونی و بیرونی فرد را برای رعایت روابط کلامی پسندیده افزایش می‌دهند. مشوق‌های قرآنی صرفاً مجموعه‌ای از دستورات اخلاقی نیستند، بلکه بر اساس یک روانشناسی عملی و هوشمند بنا شده‌اند که عمیق‌ترین لایه‌های وجود انسان را خطاب قرار داده و او را به سوی ارتباطی تحول‌آفرین و سلامت روانی رهنمون می‌سازند.

https://ethics.isramags.ir/article_238928_7567195bc67fba5e4b20e0f7a2eb8ef6.pdf

پژوهشگاه علوم وحیانی معارج اخلاق وحیانی 2383-3025 15 4 2026 01 21 A Phenomenological Analysis of Borrowed Existence in Rumi’s Thought with an Ethical Approach تحلیل پدیدارشناسانه زیست عاریتی در اندیشۀ مولوی با رویکرد اخلاقی 93 114 238708 10.22034/re.2026.549706.2117 FA محمدرضا موحدی دانشیار گروه زبان وادبیات فارسی. دانشکده ادبیات و علوم انسانی. دانشگاه قم. قم. ایران. 0000-0001-6706-6950 عزیزالله مولوی وردنجانی استادیار گروه فقه و حقوق دانشگاه شهرکرد.شهرکرد.ایران. 0009-0007-7273-4977 Journal Article 2025 09 27 One of the fundamental concerns of modern humanity is the pursuit of an authentic, ethically grounded life. In contemporary society, borrowed existence—a mode of life shaped not by inner intuition and rational–moral discernment but by the judgments and evaluations of others—constitutes the root of many spiritual and ethical crises. This study, employing a descriptive–analytical method inspired by phenomenology, examines the manifestations of borrowed existence in Rumi’s Mathnawi and Divan-e Shams. From Rumi’s perspective, such a way of life leads to a form of “hidden slavery,” in which individuals, instead of following truth and an awakened conscience, become captive to the approval and disapproval of others, thereby neglecting God and their moral responsibility. Critiquing this condition, Rumi regards liberation from self-alienation, popularity-seeking, blind imitation, and the instrumentalization of reason as prerequisites for returning to authentic existence. His ethical prescription emphasizes cultivating critical thinking, engaging in spiritual mindfulness, and connecting with the source of divine love, enabling individuals to make conscious, free, and responsible choices. The article concludes that Rumi’s teachings not only aim at personal moral reform but also provide guidance for fostering an ethically sound communal life. یکی از دغدغه‌های بنیادین انسان معاصر، دستیابی به زندگی اخلاق‌مدار و اصیل است. در روزگار ما، زیست عاریتی ــ یعنی زیستی که به جای شهود درونی و تشخیص عقلانی–اخلاقی، بر اساس ارزش‌گذاری و داوری دیگران شکل می‌گیرد ــ ریشۀ بسیاری از بحران‌های معنوی و اخلاقی به شمار می‌آید. این پژوهش با رویکرد توصیفی–تحلیلی و الهام از پدیدارشناسی، به بررسی جلوه‌های زیست عاریتی در مثنوی و کلیات شمس می پردازد. از منظر مولوی، چنین زیستی انسان را به «بردگی پنهان» می‌کشاند؛ زیرا فرد به جای پیروی از حقیقت و وجدان بیدار، اسیر پسند و ناپسند دیگران می‌شود و از یاد خدا و مسئولیت اخلاقی خویش غافل می‌گردد. مولوی با نقد این وضعیت، رهایی از خودباختگی، محبوبیت‌خواهی، تقلید کورکورانه و اصالت‌بخشی به عقل ابزاری را شرط بازگشت به زندگی اصیل می‌داند. راهکار اخلاقی او، پرورش اندیشۀ نقادانه، مراقبۀ قلبی، و اتصال به سرچشمۀ عشق الهی است تا انسان بتواند انتخاب‌هایی آگاهانه، آزاد و متعهدانه داشته باشد. این مقاله نشان می‌دهد که آموزه‌های مولوی، نه‌تنها ناظر به اصلاح فردی است، بلکه می تواند راهنمایی برای سامان‌دهی زیست اخلاقی در سطح جامعه نیز باشد.

https://ethics.isramags.ir/article_238708_f798c90edc805cc42e8c776862ea1b35.pdf

پژوهشگاه علوم وحیانی معارج اخلاق وحیانی 2383-3025 15 4 2026 01 21 Investigating factors affecting the development of wisdom: Application of fuzzy cognitive maps بررسی عوامل موثر بر پرورش مولفه خردمندی: کاربست نقشه های شناختی فازی 115 138 237561 10.22034/re.2025.552035.2120 FA فاطمه احمدی دانشجوی دکتری روانشناسی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران. 0009-0003-2149-7562 مسعود جانبزرگی استاد گروه روانشناسی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران. 0000-0002-2984-3488 شهرزاد اسفندیاری دانشجوی دکتری روانشناسی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران. 0009-0002-4527-6329 صدیقه سادات میرداداشی دانشجوی دکتری روانشناسی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران. 0009-0009-1429-930X Journal Article 2025 10 08 Subject: Contemporary research shows that intelligence alone is not capable of solving complex problems, and the concept of wisdom has been proposed as the ideal point of human progress. Objective: The objective of this study was to investigate the factors affecting the development of the wisdom component. Method: This research was conducted using fuzzy cognitive maps and from the perspective of ten psychology experts who were selected purposefully and with specific criteria. Each expert was given the task of determining the relationships between the factors (weight matrix) and completing the model if necessary. Findings: The results showed that wisdom with an internal degree of 2.13 has positive and reinforcing relationships with the variables of piety and self-cultivation, thinking, questioning and exploration, critical thinking, learning science, and using experiences. These relationships can strengthen constructive feedback loops and the development of individuals' cognitive and psychological capabilities. The thinking variable with an externality score of 2.7 had the greatest impact on other variables. Negative and inhibitory relationships were also observed between wisdom and the variables of fear of death, death avoidance, and negative affect. Sub-pathways affecting wisdom were also identified, which show components with an indirect reinforcing effect. Results: This study has used a fuzzy cognitive map for the first time to analyze the components of wisdom. The results can help researchers and decision-makers to better understand the complex relationships between variables and provide more effective strategies for cultivating and developing wisdom پژوهش‌های معاصر نشان می‌دهند که هوش به تنهایی قادر به حل مسائل پیچیده نیست و مفهوم خردمندی به عنوان نقطه ایده‌آل پیشرفت انسانی مطرح شده است. هدف: هدف این مطالعه بررسی عوامل مؤثر بر پرورش مولفه خردمندی بود. روش: این پژوهش با استفاده از نقشه‌های شناختی فازی و از منظر ده متخصص روان‌شناسی انجام شد که به‌صورت هدفمند و با معیارهای مشخص انتخاب شدند. به هر متخصص کار داده شد تا ارتباطات میان عوامل (ماتریس وزنی) را تعیین و در صورت نیاز مدل را تکمیل کند. یافته‌ها: نتایج نشان داد که خردمندی با درجه درونی ۲/۱۳ روابط مثبت و تقویت‌کننده‌ای با متغیرهای تقوا و تزکیه نفس، اندیشیدن، پرسشگری و کاوشگری، تفکر انتقادی، علم‌آموزی و استفاده از تجارب دارد. این روابط می‌توانند حلقه‌های بازخورد سازنده و توسعه توانمندی‌های شناختی و روان‌شناختی افراد را تقویت کنند. متغیر اندیشیدن با درجه بیرونی ۷/۲ بیشترین تأثیر را بر سایر متغیرها داشت. همچنین روابط منفی و بازدارنده‌ای بین خردمندی و متغیرهای ترس از مرگ، اجتناب از مرگ و عاطفه منفی مشاهده شد. مسیرهای فرعی مؤثر بر خردمندی نیز شناسایی شد که مولفه‌هایی با اثر غیرمستقیم تقویت‌کننده را نشان می‌دهند. نتایج: این مطالعه برای نخستین‌بار از نقشه شناختی فازی برای تحلیل مؤلفه‌های خردمندی استفاده کرده است. نتایج می‌توانند به پژوهشگران و تصمیم‌گیرندگان کمک کنند تا روابط پیچیده بین متغیرها را بهتر درک کرده و راهکارهای مؤثرتری برای پرورش و تحول خردمندی ارائه دهند.

https://ethics.isramags.ir/article_237561_be15107dcc69059a9e02b9e90de234fa.pdf