پژوهشگاه علوم وحیانی معارج اخلاق وحیانی 2383-3025 16 2 2026 07 23 Practical Wisdom as a Foundation for Crisis Leadership: An Elucidation of the Virtue of Courage in Light of the Islamic Philosophical Tradition and the Contemporary Discourse on Phronesis حکمت عملی به‌مثابه بنیانی برای رهبری در بحران: تبیین فضیلت شجاعت در پرتو سنت فلسفی اسلامی و گفتمان معاصر فرونسیس 65 88 252181 10.22034/re.2026.579207.2165 FA ابوالفضل گائینی دانشیار گروه مدیریت، پژوهشکده علوم اجتماعی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. قم. 0000-0002-8648-7854 Journal Article 2026 04 20 The ontological and epistemological distinction between theoretical and practical intellect constitutes a foundational pillar of Islamic philosophy rooted in Muslim philosophers creative engagement with Aristotelian phronesis or practical wisdom This distinction refined within Peripatetic and Transcendent Theosophy systems is not merely an abstract classification of the souls faculties but carries concrete implications for individual and social governance especially in crises Given the contemporary crisis of wisdom depicted by Küpers and Pauleen 2013 including financial collapse ecological degradation and organizational functional stupidity returning to practical wisdom within non Western traditions becomes imperative This article elucidates the mechanism for applying practical intellect in critical situations through analysis of courage within Islamic philosophical ethics The core problem is demarcating courage as a rational moral act from its extremes reckless audacity and cowardly fear Using a qualitative method of comparative content analysis and philosophical inference from primary texts of Ibn Sina Bahmanyar and Mulla Sadra alongside contemporary practical wisdom discourse findings reveal that courage is not blind emotion but the harmony of universal principles theoretical wisdom and timely discernment of particulars practical intellect In crisis a wise leader with cultivated practical intellect moderates the irascible faculty neither jeopardizing security needlessly nor abandoning action This framework answers the call for phronesis as an alternative to instrumental technocratic rationality dominating modern organizations. تمایز هستی‌شناختی و معرفت‌شناختی عقل نظری و عقل عملی، از ارکان بنیادین سنت فلسفی اسلامی است که در خوانش حکمای مسلمان از مفهوم ارسطویی «فرونسیس» (حکمت عملی) ریشه دارد. این تمایز در نظام‌های مشاء و حکمت متعالیه به اوج ظرافت رسیده و واجد دلالت‌های انضمامی در ساحت تدبیر فردی و اجتماعی، به‌ویژه در بحران‌هاست. با توجه به «بحران حکمت» در جهان معاصر (نظیر حماقت کارکردی سازمانی و بی‌اخلاقی‌های سیستمی که کوپرس و پاولین (۲۰۱۳) ترسیم کرده‌اند)، بازگشت به مبانی حکمت عملی در سنن غیرغربی ضرورتی مضاعف می‌یابد. هدف این مقاله، تبیین سازوکار به‌کارگیری عقل عملی در موقعیت‌های بحرانی از رهگذر تحلیل فضیلت شجاعت در اخلاق فلسفی اسلامی است. مسئله اصلی، چگونگی تمایز شجاعت به‌مثابه فعلی عقلانی از دو کرانه انحرافی «تهوّر» (بی‌باکی جاهلانه) و «جُبن» (ترس ذلیلانه) است. روش پژوهش، کیفی و مبتنی بر تحلیل محتوای تطبیقی و استنباط فلسفی از متون دست اول ابن‌سینا، بهمنیار و ملاصدرا، همراه با بهره‌گیری از مفاهیم گفتمان معاصر حکمت عملی است. یافته‌ها نشان می‌دهند شجاعت در منظومه فکری اسلامی، نه یک هیجان، بلکه ثمره هماهنگی معرفت به اصول کلی (حکمت نظری) با تشخیص مقتضیات جزئی (عقل عملی) است. رهبر حکیم در بحران با تمسک به عقل عملی تربیت‌یافته، قوه غضبیه را چنان تعدیل می‌کند که از یک‌سو امنیت را بیهوده به خطر نیندازد (نفی تهوّر) و از سوی دیگر میدان عمل را خالی نکند (نفی جُبن). این الگو، پاسخی به فراخوان پرورش فرونسیس به‌عنوان بدیلی برای عقلانیت ابزاری حاکم بر سازمان‌های معاصر است. https://ethics.isramags.ir/article_252181_4213bb740efffb0d52889de541f0982f.pdf